Trang bị kỹ năng thoát hiểm cho trẻ từ sớm là cách thiết thực nhất để ba mẹ yên tâm khi con bước ra khỏi vòng tay mình. Không ai mong con gặp tình huống nguy hiểm, nhưng trẻ nhỏ thường phản ứng theo bản năng khi hoảng loạn. Nếu chưa được hướng dẫn trước, các em rất dễ đưa ra lựa chọn sai trong vài giây quyết định.
Phụ huynh quan tâm tới môi trường học tập của con có thể tham khảo thêm cuộc sống học đường tại FPT Schools.
Vì sao kỹ năng thoát hiểm cho trẻ cần được dạy từ sớm
Trẻ mầm non và tiểu học chưa có đủ trải nghiệm để đánh giá mức độ nguy hiểm. Khi gặp tình huống bất ngờ, các em có thể đứng yên, khóc hoặc chạy theo phản xạ mà chưa kịp quan sát xung quanh.
Vì vậy, kỹ năng thoát hiểm cho trẻ cần được rèn thành phản xạ thay vì chỉ dừng ở việc ghi nhớ. Một kỹ năng thoát hiểm cho trẻ chỉ thực sự hữu ích khi con đã được luyện tập nhiều lần trong tình huống giả định.
Ba mẹ có thể bắt đầu bằng những bài tập đơn giản tại nhà để con biết mình cần làm gì khi có sự cố. Cách này vừa giúp củng cố kỹ năng thoát hiểm cho trẻ, vừa giúp con bình tĩnh hơn khi gặp tình huống bất ngờ.
Khi trò chuyện về kỹ năng thoát hiểm cho trẻ, ba mẹ nên giữ giọng nhẹ nhàng, tránh nhấn quá nhiều vào hậu quả đáng sợ. Mục tiêu là giúp con biết cách xử lý và cảm thấy mình có khả năng tự bảo vệ bản thân.
Mức độ tiếp thu kỹ năng thoát hiểm cho trẻ theo từng độ tuổi
Cùng một nội dung nhưng cách diễn đạt cần khác nhau ở mỗi giai đoạn phát triển. Bảng dưới đây gợi ý cách ba mẹ điều chỉnh nội dung kỹ năng thoát hiểm cho trẻ và thời lượng luyện tập sao cho phù hợp với khả năng ghi nhớ của con, tránh việc dạy quá nhiều thứ cùng lúc khiến con không nhớ được điều nào trọn vẹn.
| Độ tuổi | Khả năng tiếp nhận | Cách ba mẹ nên dạy |
|---|---|---|
| 3 – 5 tuổi | Ghi nhớ bằng hình ảnh và câu ngắn, chưa hiểu khái niệm trừu tượng | Dạy qua trò chơi đóng vai, mỗi lần một quy tắc, lặp lại thường xuyên |
| 6 – 8 tuổi | Hiểu được quy tắc có điều kiện, bắt đầu nhớ được dãy số | Cho con thuộc họ tên ba mẹ và số điện thoại, tập bấm gọi thử |
| 9 – 11 tuổi | Phân tích được tình huống, biết cân nhắc giữa các lựa chọn | Đặt tình huống mở, hỏi con sẽ làm gì rồi cùng con phân tích |
| Từ 12 tuổi | Đi lại độc lập nhiều hơn, tự chịu trách nhiệm một phần | Thống nhất quy ước liên lạc, hướng dẫn thêm sơ cứu cơ bản |
Xem thêm: Cách dạy con tự bảo vệ bản thân
1. Kỹ năng thoát hiểm cho trẻ khi có hỏa hoạn
Trong một đám cháy, phần lớn rủi ro không đến từ ngọn lửa mà đến từ khói và từ việc mất phương hướng. Trẻ thường có xu hướng trốn vào nơi kín đáo quen thuộc như gầm giường hay tủ quần áo vì cảm thấy an toàn, trong khi đó lại là nơi lực lượng cứu hộ khó tìm thấy nhất.
Vì vậy, quy tắc đầu tiên trong nhóm kỹ năng thoát hiểm cho trẻ là ra ngoài chứ không trốn.
Những nguyên tắc con cần thuộc lòng
Khi dạy kỹ năng thoát hiểm cho trẻ, ba mẹ nên chọn ra một số quy tắc ngắn gọn, dễ nhớ và nhắc lại đều đặn thay vì liệt kê quá nhiều điều cùng lúc. Bảng sau tóm tắt các nguyên tắc cơ bản kèm lý do đi cùng, để ba mẹ giải thích cho con hiểu vì sao cần làm như vậy thay vì chỉ yêu cầu con ghi nhớ máy móc.
| Tình huống | Việc con cần làm | Vì sao cần làm như vậy |
|---|---|---|
| Nghe chuông báo cháy | Dừng việc đang làm và đi ra lối thoát gần nhất | Vài giây đầu tiên quyết định việc con ra ngoài có kịp hay không |
| Có khói dày | Cúi thấp người, bò sát mặt sàn, che mũi miệng bằng khăn ẩm | Khói và khí nóng bốc lên cao, lớp không khí sát sàn dễ thở hơn |
| Chạm tay thấy cửa nóng | Không mở cửa, tìm lối khác hoặc ra ban công gọi to | Lửa có thể đang ở ngay phía sau cánh cửa đó |
| Không tìm được lối ra | Đóng cửa phòng, chèn khe cửa bằng khăn ướt, ra cửa sổ vẫy gọi | Giữ khói ở bên ngoài và giúp lực lượng cứu hộ nhìn thấy con |
| Đã ra ngoài an toàn | Đứng yên ở điểm hẹn và không quay lại lấy đồ dùng | Đồ vật có thể mua lại, còn thời gian quay vào thì không |
Cách cùng con diễn tập kỹ năng thoát hiểm cho trẻ ngay tại nhà
Ba mẹ có thể dành khoảng mười lăm phút cuối tuần để cùng con đi một vòng quanh nhà, chỉ cho con hai lối ra khác nhau và chọn một điểm hẹn ngoài sân hoặc trước cổng. Sau đó cả nhà thử đi ra theo đường đã chọn trong lúc con cúi thấp người, để con hình dung được cảm giác khi tầm nhìn bị hạn chế.
Nếu gia đình ở chung cư, hãy cùng con tìm cầu thang bộ thoát hiểm ở tầng mình và đếm số cửa từ căn hộ tới đó. Con đếm được cửa nghĩa là con vẫn tìm được đường ngay cả khi hành lang mù khói. Việc này chỉ mất vài phút nhưng là cách luyện kỹ năng thoát hiểm cho trẻ đơn giản mà hiệu quả.
Xem thêm: Cách dạy con xử lý khi bị lạc
2. Kỹ năng thoát hiểm cho trẻ khi bị lạc nơi đông người
Trung tâm thương mại, hội chợ, công viên hay nhà ga là những nơi trẻ dễ rời khỏi tầm mắt ba mẹ chỉ trong vài giây. Khi nhận ra mình đi lạc, phản ứng thường gặp của con là chạy đi tìm, và càng chạy thì khoảng cách giữa hai bên càng xa.
Nguyên tắc quan trọng nhất của kỹ năng thoát hiểm cho trẻ trong tình huống này lại rất đơn giản, đó là đứng yên.
Ba việc con cần làm theo đúng thứ tự
| Bước | Con làm gì | Ba mẹ chuẩn bị trước cho con |
|---|---|---|
| Bước 1 | Đứng yên tại chỗ ngay khi nhận ra bị lạc, không đi tìm | Dặn con nhớ rằng ba mẹ luôn quay lại đúng chỗ đó |
| Bước 2 | Tìm người mặc đồng phục như bảo vệ, nhân viên bán hàng, thu ngân | Chỉ cho con nhận diện đồng phục ngay khi vừa vào nơi đông người |
| Bước 3 | Nói rõ họ tên mình, tên ba mẹ và số điện thoại liên lạc | Cho con học thuộc và kiểm tra lại vài tuần một lần |
Thống nhất trước điểm hẹn và thông tin liên lạc
Mỗi lần đến một nơi mới, ba mẹ nên dành nửa phút nhắc lại kỹ năng thoát hiểm cho trẻ và chỉ cho con một điểm dễ nhận biết như quầy lễ tân, cột mốc lớn hay cửa ra vào chính, rồi quy ước đó là chỗ cả nhà gặp lại nhau.
Việc này rất đơn giản nhưng giúp con có một đích đến cụ thể thay vì loay hoay giữa đám đông. Với trẻ chưa nhớ được dãy số dài, ba mẹ có thể ghi thông tin liên lạc vào một tấm thẻ nhỏ bỏ trong túi áo hoặc gắn ở mặt trong ba lô.
Nên dặn con chỉ đưa thẻ cho người mặc đồng phục hoặc nhân viên tại quầy, không đưa cho người tự tiếp cận con trước.
3. Kỹ năng nhận biết và giữ khoảng cách an toàn với người lạ
Câu dặn quen thuộc là không nói chuyện với người lạ thường khiến trẻ bối rối, bởi trong thực tế con vẫn cần hỏi đường, nhờ nhân viên giúp đỡ hay trả lời thầy cô mới.
Cách hiệu quả hơn là dạy kỹ năng thoát hiểm cho trẻ theo hướng nhận diện tình huống bất thường, thay vì nhận diện con người. Con sẽ dễ áp dụng hơn nhiều khi có dấu hiệu cụ thể để đối chiếu.
Dạy con nhận diện tình huống thay vì nhận diện người
| Tín hiệu con cần cảnh giác | Con nên phản ứng thế nào |
|---|---|
| Người lớn nhờ trẻ em giúp đỡ như tìm thú cưng, xách đồ, chỉ đường xa | Từ chối và đi về phía chỗ đông người, vì người lớn nên nhờ người lớn |
| Có người nói được ba mẹ nhờ đến đón con | Hỏi mật khẩu gia đình, nếu không đúng thì không đi theo |
| Ai đó dặn con giữ bí mật với ba mẹ | Kể lại với ba mẹ ngay, đây là tín hiệu cần được chú ý |
| Người lạ cho quà, đồ chơi hoặc rủ con lên xe | Không nhận, lùi lại và tìm người mặc đồng phục gần nhất |
| Con thấy sợ dù chưa có chuyện gì xảy ra | Tin vào cảm giác đó và rời khỏi chỗ vắng người |
Mật khẩu gia đình và quyền được nói không
Mật khẩu gia đình là một phần quen thuộc trong kỹ năng thoát hiểm cho trẻ, gồm một từ vui vẻ, dễ nhớ mà chỉ các thành viên trong nhà biết. Khi có ai đó nói rằng được ba mẹ nhờ đón con, con sẽ hỏi từ này trước khi đi theo.
Ba mẹ nên đổi mật khẩu khi thấy đã có nhiều người ngoài biết, đồng thời nhắc con không chia sẻ với bạn bè. Song song đó, con cần hiểu rằng mình có quyền từ chối những đụng chạm khiến con thấy khó chịu, kể cả với người quen. Ba mẹ hãy nói rõ rằng con sẽ không bị trách mắng khi kể lại chuyện này.
Trẻ thường im lặng vì sợ bị mắng, nên sự bảo đảm của ba mẹ có ý nghĩa lớn hơn mọi lời dặn dò.
4. Kỹ năng thoát hiểm cho trẻ khi gặp sự cố dưới nước
Đuối nước là một trong những tai nạn thương tích thường gặp ở trẻ em, đặc biệt vào dịp hè khi các em được nghỉ dài ngày và hay chơi gần ao hồ, sông suối hoặc bể bơi. Điều đáng lưu tâm là nhiều trường hợp lại xảy ra ở nơi nước không sâu, khi trẻ trượt chân rồi hoảng loạn và mất kiểm soát.
Nguyên tắc an toàn quanh mặt nước
Trước khi dạy con bơi, ba mẹ nên dạy kỹ năng thoát hiểm cho trẻ theo hướng giữ khoảng cách an toàn với mặt nước. Con cần hiểu rằng không xuống nước khi không có người lớn quan sát, không rủ nhau ra ao hồ chơi, và không nhảy xuống cứu bạn mà phải gọi người lớn rồi tìm vật nổi đưa cho bạn bám.
Nguyên tắc cuối cùng thường bị bỏ qua nhưng lại rất quan trọng. Trẻ có phản xạ lao xuống giúp bạn, và đó là lý do nhiều vụ việc có nhiều em cùng gặp nạn một lúc. Ba mẹ hãy tập cho con một câu ngắn gọn là gọi to, ném phao, không nhảy xuống, rồi cùng con nhắc lại nhiều lần cho quen.
Khi con đã biết bơi
Với kỹ năng thoát hiểm cho trẻ dưới nước, biết bơi trong bể không đồng nghĩa với an toàn ở sông hồ, nơi có dòng chảy, nhiệt độ thấp và đáy không bằng phẳng. Ba mẹ nên cho con học thêm kỹ năng nổi ngửa để tiết kiệm sức, đồng thời dạy con rằng khi bị đuối sức thì việc cần làm là thả lỏng, giữ mặt hướng lên trên và chờ trợ giúp.
Các lớp bơi an toàn hiện được tổ chức khá phổ biến tại nhà trường và các trung tâm thể thao. Nếu điều kiện cho phép, ba mẹ có thể đăng ký cho con học sớm, bởi đây là kỹ năng bảo vệ tính mạng chứ không chỉ đơn thuần là một môn thể thao rèn luyện thể chất.
5. Kỹ năng thoát hiểm cho trẻ khi cần gọi trợ giúp khẩn cấp
Trong mọi tình huống kể trên, kỹ năng thoát hiểm cho trẻ chỉ trọn vẹn khi con biết gọi trợ giúp đúng cách, nhờ đó rút ngắn đáng kể thời gian chờ đợi. Trẻ cần biết gọi ai, nói gì và nói theo thứ tự nào, bởi khi hoảng sợ các em rất dễ nói lộn xộn hoặc quên mất thông tin quan trọng nhất, đó là địa chỉ nơi mình đang đứng.
Số điện thoại và thông tin con cần nhớ
| Số gọi | Dùng khi nào | Con nói gì trước tiên |
|---|---|---|
| 113 | Có người lạ đe dọa, cần lực lượng công an hỗ trợ | Cháu tên là gì và cháu đang đứng ở đâu |
| 114 | Cháy nổ, cần cứu nạn cứu hộ | Có cháy ở đâu và địa chỉ cụ thể là gì |
| 115 | Có người bị thương, bất tỉnh hoặc đuối nước | Có người bị làm sao và địa chỉ ở đâu |
| 111 | Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em, hoạt động cả ngày lẫn đêm | Cháu cần được giúp đỡ vì lý do gì |
| Số của ba mẹ | Mọi tình huống con cảm thấy bất an | Con đang ở đâu và con cần ba mẹ đến đón |
Tập nói rõ ràng ngay cả khi đang sợ
Ba mẹ có thể luyện kỹ năng thoát hiểm cho trẻ bằng một câu mẫu gồm ba phần: tên con, tình huống đang xảy ra và địa chỉ. Khi nói đủ ba thông tin này, con sẽ giúp người hỗ trợ xác định tình huống nhanh hơn.
Nên luyện dưới dạng trò chơi hỏi đáp để con bớt căng thẳng. Với trẻ nhỏ, ba mẹ có thể lưu số liên hệ ở vị trí dễ thấy và giúp con ghi nhớ địa chỉ nhà.
Vai trò của nhà trường trong việc trang bị kỹ năng thoát hiểm cho trẻ
Bên cạnh gia đình, nhà trường là nơi học sinh có thể thực hành kỹ năng thoát hiểm cho trẻ qua diễn tập phòng cháy chữa cháy, giờ kỹ năng sống và hoạt động trải nghiệm. Khi chọn trường, phụ huynh nên tìm hiểu tần suất diễn tập, cách bố trí y tế, giám thị và hướng dẫn an toàn khi học sinh tham gia hoạt động ngoài trời.
Tại FPT Schools, kỹ năng sống được lồng ghép trong chương trình phát triển cá nhân cùng các hoạt động trải nghiệm và câu lạc bộ, tạo thêm cơ hội để học sinh rèn kỹ năng thoát hiểm cho trẻ trong môi trường học đường.
