Cách dạy con tự bảo vệ bản thân là điều nhiều cha mẹ mong làm thật tốt nhưng lại e ngại, vì sợ rằng nói nhiều quá sẽ khiến con lo lắng và mất niềm tin vào những người xung quanh. Bài viết cùng phụ huynh nhìn lại nỗi băn khoăn ấy, để đồng hành với con theo hướng vừa cảnh giác vừa cởi mở và phù hợp với từng độ tuổi.
Phụ huynh quan tâm tới môi trường học tập của con có thể tham khảo thêm cuộc sống học đường tại FPT Schools.
Dạy con tự bảo vệ không đồng nghĩa với dạy con sợ hãi
Trong các buổi trò chuyện với phụ huynh, có một câu hỏi trở lại rất nhiều lần. Cha mẹ muốn con biết cách giữ an toàn cho mình, nhưng lại lo nếu nói ra những điều đó thì con sẽ nhìn ai cũng thấy đáng ngờ.
Nỗi băn khoăn ấy về cách dạy con tự bảo vệ bản thân hoàn toàn chính đáng và cho thấy cha mẹ đang thật sự nghĩ cho con. Điều đáng mừng là hai mục tiêu này không hề mâu thuẫn với nhau. Một đứa trẻ hiểu rõ giới hạn của mình, biết mình có quyền lên tiếng và luôn có chỗ dựa thường tự tin hơn chứ không nhút nhát hơn.
Sự cảnh giác lành mạnh trong cách dạy con tự bảo vệ bản thân giống như biết nhìn hai bên trước khi sang đường, nó không làm trẻ sợ đường phố. Vấn đề nằm ở cách truyền đạt chứ không nằm ở nội dung. Khi người lớn kể những câu chuyện đáng sợ để con nhớ lâu, thứ đọng lại trong con thường là nỗi lo mơ hồ chứ không phải kỹ năng cụ thể.
Vì thế cách dạy con tự bảo vệ bản thân hiệu quả luôn bắt đầu bằng giọng nói bình thản của cha mẹ.
Cách dạy con tự bảo vệ bản thân bắt đầu từ ba nguyên tắc nền
Trước khi đi vào từng tình huống cụ thể, cha mẹ nên giúp con thấm ba nguyên tắc nền tảng. Ba nguyên tắc này giống như phần móng của ngôi nhà, có vững thì mọi kỹ năng phía trên mới đứng được. Chúng cũng chính là phần khiến cách dạy con tự bảo vệ bản thân trở nên nhẹ nhàng thay vì căng thẳng.
Cơ thể con thuộc về con và con có quyền quyết định
Nguyên tắc đầu tiên nghe rất đơn giản nhưng lại thường bị bỏ qua trong sinh hoạt hằng ngày. Cha mẹ có thể nói với con rằng cơ thể này là của con, không ai được chạm vào khi con không muốn. Trong cách dạy con tự bảo vệ bản thân, câu nói ấy nên được lặp lại ở những tình huống rất đời thường chứ không chỉ khi có chuyện.
Trong thực tế, nhiều gia đình vẫn quen yêu cầu trẻ ôm hay hôn người thân để tỏ ra lễ phép. Nếu con lắc đầu, cha mẹ có thể đề xuất cách chào khác như vẫy tay hoặc bắt tay. Việc tôn trọng lựa chọn nhỏ ấy giúp con hiểu rằng cảm giác của mình được xem trọng, đây là nền tảng quan trọng của cách dạy con tự bảo vệ bản thân.
Con được phép nói không kể cả với người lớn
Nguyên tắc thứ hai trong cách dạy con tự bảo vệ bản thân thường khiến cha mẹ hơi lăn tăn, vì lo con sẽ trở nên khó bảo. Thực ra đây là hai chuyện khác nhau. Con vẫn cần vâng lời trong học tập và sinh hoạt, nhưng khi ai đó đề nghị điều làm con thấy không thoải mái về cơ thể hay sự riêng tư, con có quyền từ chối rõ ràng.
Cha mẹ nên dạy con vài câu từ chối ngắn, dễ nhớ và không cần giải thích dài dòng. Ví dụ con có thể nói rằng con không thích như vậy, con phải về nhà bây giờ, hoặc con sẽ hỏi mẹ đã. Được luyện trước những câu này, con phản ứng nhanh hơn nhiều so với khi phải tự nghĩ ra lúc bối rối.
Không có chuyện gì con kể ra mà bị trách mắng
Nguyên tắc thứ ba quyết định phần lớn kết quả. Trẻ chỉ kể lại những điều khiến mình khó chịu nếu tin rằng kể xong không bị mắng, không bị chê là hư và không bị cấm đoán thêm. Cam kết này cần được cha mẹ nói ra thành lời như một phần của cách dạy con tự bảo vệ bản thân, rồi giữ đúng trong cả những chuyện nhỏ nhặt thường ngày.
Nếu một lần con kể chuyện làm vỡ đồ mà bị la, lần sau con sẽ cân nhắc rất kỹ trước khi mở lời về chuyện lớn hơn. Vì vậy phản ứng của cha mẹ trong những việc vặt chính là bài kiểm tra thật sự. Đây là chi tiết mà cách dạy con tự bảo vệ bản thân không thể bỏ qua.
Xem thêm: Kỹ năng thoát hiểm cho trẻ
Cách dạy con tự bảo vệ bản thân theo từng độ tuổi của con
Một lý do khiến nhiều cha mẹ thấy khó là vì cùng một nội dung nhưng trẻ ba tuổi và trẻ mười ba tuổi tiếp nhận rất khác nhau. Nói quá sớm thì con không hiểu, nói quá muộn thì con đã tự tìm hiểu ở nơi khác.
Bảng dưới đây giúp phụ huynh hình dung cách dạy con tự bảo vệ bản thân sao cho phù hợp với từng giai đoạn.
| Độ tuổi | Con hiểu được đến đâu | Nội dung nên dạy | Cách nói phù hợp |
|---|---|---|---|
| 3 đến 5 tuổi | Hiểu quy tắc đơn giản, ghi nhớ qua lặp lại và trò chơi, chưa suy luận được tình huống phức tạp | Gọi đúng tên các bộ phận cơ thể, vùng riêng tư, luôn đi cùng người lớn, nhớ tên cha mẹ | Câu ngắn, lặp lại đều đặn, lồng vào lúc tắm rửa và thay đồ, dùng tranh hoặc bài hát |
| 6 đến 10 tuổi | Bắt đầu phân biệt đúng sai, hiểu được ví dụ cụ thể, nhớ được quy trình vài bước | Phân biệt bí mật vui và bí mật gây khó chịu, cách từ chối, danh sách người tin cậy, an toàn khi ở nhà | Đặt câu hỏi mở, cùng đóng vai tình huống, bàn về nhân vật trong truyện và phim hoạt hình |
| 11 đến 15 tuổi | Hiểu được động cơ của người khác, nhạy cảm với sự riêng tư, chịu ảnh hưởng từ bạn bè | Ranh giới trong quan hệ bạn bè, an toàn trên mạng xã hội, nhận diện việc bị gây áp lực, quyền rút lui | Trò chuyện ngang hàng, tôn trọng ý kiến của con, tránh giảng giải một chiều và tránh phán xét |
Cách dạy con tự bảo vệ bản thân ở giai đoạn ba đến năm tuổi
Điều quan trọng nhất của cách dạy con tự bảo vệ bản thân trong giai đoạn này là giúp con gọi đúng tên các bộ phận cơ thể bằng từ ngữ khoa học, thay vì dùng cách gọi tránh né. Khi con có từ ngữ chính xác để mô tả, con sẽ dễ kể lại điều mình băn khoăn, và người lớn cũng hiểu đúng hơn những gì con muốn nói.
Cách dạy con tự bảo vệ bản thân ở giai đoạn sáu đến mười tuổi
Bước vào tiểu học, thế giới của con rộng ra với bạn bè, thầy cô, các buổi học thêm và những chuyến đi không có cha mẹ đi cùng. Đây là lúc cách dạy con tự bảo vệ bản thân cần đi kèm những quy tắc rõ ràng hơn, chẳng hạn luôn báo cho cha mẹ biết mình đi đâu, với ai và khi nào về nhà.
Cách dạy con tự bảo vệ bản thân ở giai đoạn mười một đến mười lăm tuổi
Tuổi dậy thì mang theo nhu cầu riêng tư rất lớn, con có thể ít kể chuyện hơn trước. Điều này bình thường và không có nghĩa là con xa cách cha mẹ. Lúc này cách dạy con tự bảo vệ bản thân cần chuyển sang giọng ngang hàng, tôn trọng, hỏi ý kiến con thay vì chỉ đưa ra những điều con phải làm.
Nội dung cũng cần cập nhật theo đời sống thật của con, đặc biệt là các mối quan hệ trên mạng xã hội và áp lực từ nhóm bạn. Cha mẹ nên cho con biết rằng dù chuyện đã đi khá xa, con vẫn luôn có quyền dừng lại và luôn có thể tìm về gia đình.
Xem thêm: Cách dạy con xử lý khi bị lạc cha mẹ nên bắt đầu từ đâu
Quy tắc về vùng riêng tư trên cơ thể nên được dạy thật bình thản
Nhiều phụ huynh thấy ngại khi phải nói với con về vùng riêng tư, nên thường trì hoãn hoặc nói vòng vo. Thực tế trẻ nhỏ chưa gán ý nghĩa nào đặc biệt cho chủ đề này, con tiếp nhận nó giống như học tên các bộ phận khác của cơ thể. Sự ngại ngùng thường đến từ người lớn nhiều hơn.
Cách diễn đạt đơn giản và dễ nhớ nhất là quy tắc phần cơ thể được che bởi đồ lót hoặc đồ bơi là vùng riêng tư của con. Người khác không được nhìn hay chạm vào những vùng đó, và con cũng không chạm vào vùng riêng tư của người khác. Quy tắc gọn gàng như vậy giúp con nhớ lâu.
Cha mẹ nên nói thêm về những ngoại lệ hợp lý để con không hoang mang. Khi con còn nhỏ, cha mẹ giúp con vệ sinh là bình thường. Khi đi khám sức khỏe, bác sĩ có thể cần kiểm tra nhưng phải có cha mẹ ở cùng và con luôn được biết trước điều gì sắp diễn ra.
Cách dạy con tự bảo vệ bản thân trên không gian mạng
Với trẻ ngày nay, đời sống trên mạng cũng thật như đời sống ngoài đời. Vì vậy cách dạy con tự bảo vệ bản thân không thể dừng lại ở những tình huống ngoài phố. Cha mẹ nên đồng hành với con trong không gian mạng theo cách cởi mở, thay vì chỉ đặt ra lệnh cấm rồi kiểm tra ngầm.
Nguyên tắc đầu tiên của cách dạy con tự bảo vệ bản thân trên mạng là thông tin cá nhân cần được giữ kín. Con không đăng địa chỉ nhà, tên trường, lịch học, biển số xe của gia đình hay hình ảnh có thể để lộ nơi ở.
Cha mẹ có thể cùng con rà lại các bài đăng cũ và gỡ bớt thông tin không cần thiết. Nguyên tắc thứ hai là con không hẹn gặp riêng người chỉ quen qua mạng. Nguyên tắc thứ ba liên quan tới hình ảnh, con cần hiểu rằng mọi thứ đã gửi đi đều có thể được lưu lại, nên không chia sẻ hình ảnh riêng tư với bất kỳ ai.
Nếu chẳng may điều đó đã xảy ra, con vẫn nên kể với cha mẹ, vì việc kể sớm luôn giúp mọi chuyện dễ xử lý hơn.
Xây dựng danh sách người con có thể tìm đến khi cần giúp đỡ
Một đứa trẻ biết mình có thể tìm ai sẽ hành động nhanh hơn nhiều so với đứa trẻ chỉ biết mình phải tránh điều gì. Vì vậy cách dạy con tự bảo vệ bản thân nên gồm cả việc cùng con lập một danh sách ngắn những người con tin cậy, gồm cả người trong gia đình và người ngoài gia đình, rồi ghi lại ở nơi con dễ nhìn thấy.
Danh sách này nên do con tham gia chọn chứ không phải cha mẹ áp đặt, vì mức độ tin cậy là cảm nhận rất riêng của mỗi đứa trẻ. Sau khi chọn xong, cha mẹ nên báo cho những người được chọn biết vai trò của họ, để khi con tìm đến thì họ hiểu và phản hồi phù hợp.
| Nhóm người tin cậy | Vai trò với con | Con cần chuẩn bị gì |
|---|---|---|
| Cha mẹ và người thân sống cùng nhà | Chỗ dựa đầu tiên trong mọi tình huống, cùng con quyết định các bước tiếp theo | Thuộc số điện thoại, biết cách gọi từ máy của người khác |
| Thầy cô và cán bộ phụ trách học sinh | Hỗ trợ các tình huống xảy ra ở trường và trên đường đi học | Biết phòng làm việc, biết cách xin gặp riêng khi cần |
| Một người thân ngoài nhà do con tự chọn | Người con dễ mở lời khi ngại nói trực tiếp với cha mẹ | Có số liên lạc và được người đó xác nhận sẵn sàng lắng nghe |
| Người lớn ở nơi công cộng | Giúp con khi đang ở ngoài mà không liên lạc được với gia đình | Biết ưu tiên tìm nhân viên có đồng phục hoặc quầy dịch vụ |
Cách dạy con tự bảo vệ bản thân bằng tập dượt thay vì hù dọa
Kỹ năng chỉ trở thành phản xạ khi được thực hành, và điều này đúng với cả người lớn lẫn trẻ em. Tuy nhiên cách dạy con tự bảo vệ bản thân không có nghĩa là dựng lên những tình huống căng thẳng để thử con.
Cách làm phù hợp là biến việc luyện tập thành trò chơi ngắn, nhẹ nhàng và lặp lại theo thời gian. Trong cách dạy con tự bảo vệ bản thân, cha mẹ có thể dùng câu hỏi mở bắt đầu bằng nếu như để mời con suy nghĩ.
Chẳng hạn nếu như con đang ở sân chơi mà có người rủ con ra chỗ khác thì con sẽ làm gì. Sau khi con trả lời, cha mẹ cùng con bàn thêm vài phương án nữa thay vì chấm điểm đúng sai.
Tần suất hợp lý là nhắc lại một tình huống mỗi tuần, mỗi lần vài phút, và thay đổi bối cảnh cho phong phú. Đến khi con trả lời trôi chảy, cha mẹ có thể nâng độ khó một chút. Đây chính là điểm khiến cách dạy con tự bảo vệ bản thân trở thành thói quen chứ không phải bài học một lần.
Điều cần tránh là kể lại các vụ việc đau lòng trên báo chí để con sợ mà nghe lời. Trẻ chưa đủ khả năng xử lý những thông tin nặng nề như vậy, kết quả thường là con lo lắng kéo dài mà vẫn không biết phải làm gì.
Sức khỏe tinh thần của con cần được giữ gìn song song với việc học kỹ năng.
Xem thêm: Cuộc sống của FSchoolers tại FPT Schools
Cách dạy con tự bảo vệ bản thân là hành trình đồng hành lâu dài
Nhìn lại toàn bộ hành trình, có thể thấy cách dạy con tự bảo vệ bản thân không phải là một bài giảng nghiêm trọng diễn ra một lần, mà là những cuộc trò chuyện nhỏ lặp lại qua nhiều năm. Mỗi lần cha mẹ lắng nghe con một cách bình tĩnh là một lần nền móng an toàn của con được củng cố.
Bên cạnh gia đình, môi trường học đường đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành kỹ năng sống và sự tự tin của trẻ. Tại FPT Schools, các tiết kỹ năng sống, hoạt động câu lạc bộ và sự đồng hành của thầy cô giúp học sinh thực hành ranh giới cá nhân, cách từ chối và cách tìm kiếm hỗ trợ.
Phụ huynh có thể tham khảo thêm chương trình và cách nhà trường đồng hành cùng học sinh tại FPT Schools để có thêm góc nhìn khi nuôi dạy con. Mỗi đứa trẻ có nhịp phát triển riêng, và sự phối hợp giữa gia đình cùng thầy cô luôn là chỗ dựa vững vàng nhất cho con trên chặng đường lớn lên.
Ba mẹ có thể tham khảo thêm 5 kỹ năng thoát hiểm cho trẻ ba mẹ nên dạy sớm và Cách dạy con xử lý khi bị lạc cha mẹ nên bắt đầu từ đâu để có thêm gợi ý khi đồng hành cùng con.
Để có thêm cơ sở so sánh khi chọn trường cho con, phụ huynh có thể tham khảo cuộc sống học đường tại FPT Schools.
