Cách dạy con biết chia sẻ theo từng độ tuổi

Cách dạy con biết chia sẻ là điều nhiều cha mẹ trăn trở khi thấy con ôm khư khư món đồ chơi và nhất định không cho bạn mượn.

Bài viết cùng phụ huynh nhìn lại tâm lý sở hữu rất bình thường ở trẻ nhỏ, kỳ vọng phù hợp theo từng độ tuổi và những cách đồng hành nhẹ nhàng để con học chia sẻ một cách tự nguyện thay vì do bị ép buộc.

Phụ huynh quan tâm tới môi trường học tập của con có thể tham khảo thêm cuộc sống học đường tại FPT Schools.

Con giành đồ chơi không có nghĩa là con ích kỷ

Nhiều phụ huynh từng gặp tình huống con đang chơi thì bạn đến cầm món đồ, con lập tức giữ chặt và phản ứng mạnh. Cha mẹ vì ngại với người xung quanh nên vội nhắc con phải biết nhường, rồi lại lo con đang hình thành tính ích kỷ.

Thực tế, ở lứa tuổi nhỏ, việc giữ món đồ của mình là một phần bình thường trong quá trình phát triển nhận thức, không phải dấu hiệu của tính cách xấu.

Vì vậy, cách dạy con biết chia sẻ nên bắt đầu từ sự bình tĩnh của cha mẹ. Khi bớt lo lắng, phụ huynh sẽ dễ áp dụng cách dạy con biết chia sẻ theo hướng giúp con hiểu cảm xúc, học cách tương tác và từng bước biết nhường trong những tình huống phù hợp.

Cách dạy con biết chia sẻ bắt đầu từ việc hiểu tâm lý của trẻ

Để tìm được cách dạy con biết chia sẻ phù hợp, cha mẹ cần hiểu vì sao con lại phản ứng như vậy. Trẻ không cố tình làm khó bạn bè hay làm cha mẹ mất mặt. Con đang xử lý một tình huống vượt quá khả năng nhận thức của lứa tuổi, và phản ứng giữ đồ chỉ đơn giản là cách con tự bảo vệ điều mình đang thấy quan trọng.

Trẻ cần cảm giác sở hữu trước khi biết cho đi

Trong những năm đầu đời, trẻ đang xây dựng ý niệm về cái tôi và về những gì thuộc về mình. Món đồ chơi với con không chỉ là vật vô tri mà gần như một phần mở rộng của bản thân. Khi ai đó lấy đi, cảm giác của con giống như bị mất một phần thân thuộc, nên phản ứng mạnh là điều dễ hiểu.

Nghe có vẻ ngược đời, nhưng một đứa trẻ được tôn trọng quyền sở hữu thường lại rộng rãi hơn về sau. Vì con biết chắc rằng món đồ vẫn là của mình, việc cho bạn mượn không còn đáng sợ nữa. Đây là nền tảng tâm lý mà mọi cách dạy con biết chia sẻ đều nên dựa vào.

Trẻ chưa hình dung được việc cho mượn rồi sẽ nhận lại

Với trẻ dưới ba tuổi, khái niệm thời gian còn rất mơ hồ. Khi món đồ rời khỏi tay con, trong cảm nhận của con là mất hẳn chứ không phải cho mượn tạm thời. Vì vậy cách dạy con biết chia sẻ ở tuổi này cần dựa vào hành động cụ thể, bởi câu nói lát nữa bạn sẽ trả lại chưa tạo ra được sự an tâm nào cho con.

Trẻ chưa đọc được cảm xúc của người khác

Khả năng đặt mình vào vị trí của người khác phát triển dần theo thời gian chứ không có sẵn. Trẻ nhỏ chưa nhận ra bạn đang buồn vì không được chơi cùng, cũng chưa hình dung được cảm giác của bạn khi bị từ chối.

Điều này lý giải vì sao cách dạy con biết chia sẻ bằng những bài giảng dài dòng về lòng tốt thường ít tác dụng với các bé còn nhỏ.

Xem thêm: Cách dạy con xử lý khi bị lạc

Cách dạy con biết chia sẻ tự nguyện khác với việc ép buộc ra sao

Nhiều gia đình đạt được kết quả trước mắt bằng cách yêu cầu con phải đưa đồ cho bạn ngay lập tức. Con làm theo, người lớn hài lòng, tình huống kết thúc êm đẹp. Nhưng điều con học được trong khoảnh khắc đó không phải lòng rộng lượng, nên đây chưa thể coi là cách dạy con biết chia sẻ thật sự có hiệu quả.

Về lâu dài, cách làm này khiến con hình thành cảm giác ấm ức. Con có thể chia sẻ trước mặt cha mẹ nhưng lại càng giữ chặt hơn khi không có ai quan sát. Vì vậy cách dạy con biết chia sẻ hiệu quả luôn hướng tới sự tự nguyện, dù kết quả đến chậm hơn một chút so với việc ra lệnh.

Bảng trên cho thấy điểm khác biệt nằm ở phần cảm xúc bên trong chứ không nằm ở hành vi bên ngoài. Hai đứa trẻ cùng đưa món đồ cho bạn, nhưng một bên đang học về lòng tốt còn một bên đang học về sự phục tùng.

Khi chọn cách dạy con biết chia sẻ, cha mẹ hãy quan sát nét mặt của con để nhận ra con đang ở trạng thái nào.

Cách dạy con biết chia sẻ theo từng độ tuổi và kỳ vọng phù hợp

Một trong những nguyên nhân khiến cha mẹ mệt mỏi là kỳ vọng đặt lệch so với lứa tuổi của con. Yêu cầu một em bé hai tuổi nhường đồ chơi cho em họ cũng giống như yêu cầu con giải một bài toán chưa được học.

Bảng dưới đây giúp phụ huynh hình dung khả năng chia sẻ ở từng giai đoạn, từ đó chọn cách dạy con biết chia sẻ phù hợp.

Giai đoạn dưới 3 tuổi

Ở giai đoạn này, trẻ thường chơi bên cạnh nhau chứ chưa thật sự chơi cùng nhau. Con quan sát bạn, bắt chước bạn, nhưng chưa có nhu cầu phối hợp. Vì vậy cách dạy con biết chia sẻ ở tuổi này chủ yếu là tạo môi trường ít va chạm, chẳng hạn chuẩn bị vài món đồ giống nhau để hai bé cùng có phần.

Giai đoạn 3 đến 5 tuổi

Đây là lúc con bắt đầu thích chơi cùng bạn và cũng là lúc xung đột xuất hiện nhiều nhất. Con đã hiểu khái niệm lượt chơi nhưng chưa kiên nhẫn chờ đợi. Cách dạy con biết chia sẻ hiệu quả nhất trong giai đoạn này là biến việc chờ lượt thành trò chơi có luật rõ ràng và có dấu hiệu kết thúc dễ nhận biết.

Giai đoạn 6 đến 10 tuổi

Khi vào tiểu học, con tiếp xúc với rất nhiều tình huống dùng chung như bàn học, dụng cụ vẽ, sách trong thư viện. Con đã hiểu công bằng là gì và rất nhạy cảm với sự thiên vị. Đây là thời điểm thuận lợi để cách dạy con biết chia sẻ chuyển sang trò chuyện về lý do phía sau, thay vì chỉ nhắc nhở hành vi bên ngoài.

Giai đoạn từ 11 tuổi trở lên

Bước vào tuổi thiếu niên, con quan tâm nhiều hơn tới bạn bè và tới cách mình được nhìn nhận trong nhóm. Việc chia sẻ lúc này mang màu sắc xã hội rõ rệt. Con có thể rất hào phóng với bạn thân nhưng dè dặt với người chưa quen, nên cách dạy con biết chia sẻ lúc này cần dựa trên trao đổi thay vì nhắc nhở.

Xem thêm: Cách dạy con tự bảo vệ bản thân

Cách dạy con biết chia sẻ qua sinh hoạt hằng ngày

Điều khiến nhiều phụ huynh bất ngờ là con học chia sẻ nhanh nhất trong những khoảnh khắc rất đời thường, chứ không phải qua các bài giảng về đạo đức. Khi được lặp lại tự nhiên trong nếp sinh hoạt, cách dạy con biết chia sẻ trở thành thói quen của con thay vì một yêu cầu từ người lớn.

Bữa cơm gia đình là bài học đầu tiên về cách dạy con biết chia sẻ

Mâm cơm là nơi việc chia sẻ diễn ra mỗi ngày mà không cần ai nhắc. Cha mẹ có thể mời con gắp thức ăn cho ông bà, để con chia phần trái cây cho cả nhà, hoặc cùng con quyết định phần bánh còn lại thuộc về ai.

Những việc nhỏ này thấm dần vào con một cách nhẹ nhàng.

Giờ chơi cùng anh chị em trong nhà

Anh chị em ruột là bạn tập luyện gần gũi nhất. Tuy nhiên cha mẹ nên tránh mặc định rằng anh chị phải nhường em. Khi việc nhường bị gắn với thứ bậc, đứa lớn dễ cảm thấy thiệt thòi còn đứa nhỏ lại quen với việc được ưu tiên.

Trong cách dạy con biết chia sẻ, nguyên tắc lượt chơi công bằng thường mang lại hiệu quả bền hơn.

Việc nhà và những đồ dùng dùng chung

Điều khiển ti vi, chiếc ghế yêu thích, không gian bàn học đều là cơ hội để con thực hành. Cha mẹ có thể cùng con thống nhất trước ai dùng lúc nào, ghi rõ ra giấy dán ở nơi dễ thấy. Khi có quy ước chung, con học được rằng chia sẻ là thỏa thuận chứ không phải nhượng bộ.

Những tình huống nhỏ khi ra ngoài

Ở công viên, khu vui chơi hay nhà sách, con gặp rất nhiều cơ hội thực hành. Cha mẹ có thể gợi ý con rủ bạn cùng chơi bóng, hoặc nhắc con nhường lối cho em nhỏ hơn. Cách dạy con biết chia sẻ trở nên tự nhiên khi gắn với hoàn cảnh thật mà con đang trực tiếp trải qua.

Xem thêm: Kỹ năng thoát hiểm cho trẻ

Cha mẹ làm gương là phần quan trọng trong cách dạy con biết chia sẻ

Trẻ học bằng cách quan sát nhiều hơn bằng cách nghe. Nếu con thường xuyên thấy cha mẹ san sẻ công việc với nhau, chia phần ăn ngon cho ông bà, hay cho hàng xóm mượn đồ một cách vui vẻ, con sẽ hiểu chia sẻ là chuyện bình thường, và đó là cách dạy con biết chia sẻ thấm sâu nhất.

Ngược lại, nếu người lớn trong nhà hay so đo hơn thiệt, con cũng dần hình thành cách nhìn tương tự. Vì thế cách dạy con biết chia sẻ bền vững nhất không nằm ở lời dặn dò mà nằm ở bầu không khí gia đình mà con sống trong đó mỗi ngày.

Một điểm quan trọng nữa là cha mẹ cũng cần chia sẻ với chính con mình. Khi con thấy mẹ nhường phần trái cây con thích, hoặc bố dừng việc riêng để chơi cùng con mười phút, con cảm nhận được giá trị của việc được người khác nghĩ tới.

Đó là trải nghiệm nền tảng để con biết nghĩ cho người khác.

Dấu hiệu cho thấy cách dạy con biết chia sẻ đang có kết quả

Sự thay đổi ở trẻ thường diễn ra chậm và không theo đường thẳng. Có tuần con rất rộng rãi, tuần sau lại quay về giữ đồ như cũ. Bảng dưới đây liệt kê những dấu hiệu cho thấy cách dạy con biết chia sẻ đang đi đúng hướng, để cha mẹ yên tâm rằng công sức đồng hành của mình có kết quả.

Khi thấy những dấu hiệu này, cha mẹ nên phản hồi bằng lời khen cụ thể thay vì khen chung chung. Nói rằng mẹ thấy con đã chờ đến lượt rất kiên nhẫn sẽ có sức nặng hơn nhiều so với câu con giỏi lắm. Lời khen cụ thể giúp con biết chính xác hành vi nào đáng được lặp lại.

Cũng cần chuẩn bị tinh thần cho những bước lùi. Khi con mệt, khi nhà có thay đổi lớn hoặc khi con vừa chuyển lớp, hành vi cũ có thể quay lại. Đó không phải là mất hết công sức, chỉ là con đang cần thêm chỗ dựa. Sự kiên nhẫn của cha mẹ lúc này quan trọng hơn bất kỳ lời nhắc nhở nào.

Đồng hành cùng con trên hành trình học cách sẻ chia

Bên cạnh gia đình, môi trường học đường cũng góp phần giúp trẻ hình thành kỹ năng chia sẻ thông qua những tình huống tương tác hằng ngày. Khi được hợp tác, lắng nghe và cùng bạn giải quyết vấn đề, trẻ có thêm cơ hội hiểu cảm xúc của người khác và học cách cho đi một cách tự nhiên.

Tại FPT Schools, các hoạt động nhóm, dự án học tập và sinh hoạt câu lạc bộ tạo thêm không gian để học sinh rèn luyện những kỹ năng này trong môi trường học đường. Phụ huynh có thể tham khảo thêm cách FPT Schools tổ chức chương trình học và đồng hành cùng học sinh để có thêm góc nhìn trong quá trình nuôi dạy con.