Ứng xử là gì là câu hỏi tưởng chừng đơn giản nhưng lại liên quan trực tiếp đến cách trẻ giao tiếp, xây dựng mối quan hệ và xử lý những tình huống xảy ra trong học tập cũng như đời sống. Trẻ không chỉ cần biết điều gì nên nói mà còn cần học cách lựa chọn thái độ, hành động và cách phản hồi phù hợp với từng hoàn cảnh. Tại FPT Schools, Chương trình Phát triển cá nhân cũng chú trọng những năng lực như giao tiếp, hợp tác, nhận thức xã hội và xử lý các tình huống thực tế, qua đó tạo thêm cơ hội để học sinh rèn luyện cách tương tác với những người xung quanh.
Ứng xử là gì
Theo Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên, ứng xử được hiểu là việc thể hiện thái độ, hành động và lời nói thích hợp trong quá trình xử sự. Có thể hiểu đơn giản, ứng xử là cách một người phản hồi trước con người, sự việc hoặc tình huống cụ thể thông qua lời nói, thái độ và hành động.
Ứng xử vì vậy rộng hơn việc “nói chuyện lịch sự”. Một trẻ có thể sử dụng lời nói nhẹ nhàng nhưng nếu thường xuyên phớt lờ ý kiến của người khác thì cách ứng xử vẫn chưa phù hợp. Ngược lại, khi trẻ biết lắng nghe, lựa chọn lời nói, điều chỉnh phản ứng và tôn trọng giới hạn của người đối diện, con đang thể hiện khả năng ứng xử trong thực tế.
Cách ứng xử cũng cần thay đổi tùy vào bối cảnh. Cùng một ý kiến nhưng cách trẻ trao đổi với bạn bè, thầy cô hoặc người thân có thể khác nhau về cách xưng hô và diễn đạt. Điều quan trọng là vẫn giữ những nguyên tắc cơ bản như tôn trọng, rõ ràng, trung thực và không làm tổn thương người khác.
Ứng xử khác giao tiếp như thế nào
Giao tiếp và ứng xử có liên hệ chặt chẽ nhưng không hoàn toàn giống nhau. Giao tiếp là quá trình trao đổi thông tin, suy nghĩ và cảm xúc bằng lời nói hoặc các biểu hiện phi ngôn ngữ. UNICEF cho biết giao tiếp không chỉ nằm ở từ ngữ mà còn bao gồm giọng nói, ánh mắt, biểu cảm khuôn mặt, cử chỉ và khoảng cách giữa những người đang tương tác.
Ứng xử có phạm vi rộng hơn vì ngoài giao tiếp còn bao gồm cách con người lựa chọn hành động trước một tình huống. Khi bạn vô tình làm rơi đồ của trẻ, cách trẻ nói chuyện là giao tiếp; việc trẻ lựa chọn bình tĩnh hỏi lại hay phản ứng gay gắt thể hiện cách ứng xử.
Vì vậy, muốn trẻ ứng xử phù hợp, phụ huynh không chỉ dạy những câu nên nói mà còn cần giúp con nhận diện cảm xúc, hiểu bối cảnh và suy nghĩ về hậu quả của từng hành động.
Vì sao trẻ cần học cách ứng xử phù hợp
Trong môi trường học đường, trẻ thường xuyên phải làm việc cùng người có tính cách, sở thích và quan điểm khác mình. Nếu chỉ biết bảo vệ ý kiến cá nhân mà chưa biết lắng nghe hoặc điều chỉnh cách diễn đạt, những khác biệt bình thường có thể dễ phát triển thành mâu thuẫn.
Khả năng ứng xử phù hợp giúp trẻ biết trình bày nhu cầu mà vẫn tôn trọng người khác, xử lý bất đồng bằng trao đổi và nhận ra khi nào cần nhờ người lớn hỗ trợ. Đây là nền tảng quan trọng cho việc xây dựng tình bạn, hợp tác trong hoạt động nhóm và thích nghi với môi trường tập thể.
Thông tư 06/2019/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo về quy tắc ứng xử trong cơ sở giáo dục cũng hướng đến xây dựng môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh và thân thiện. Quy định chung đề cập những hành vi như quan tâm, chia sẻ, giúp đỡ người khác và không thực hiện các hành vi gây hiềm khích, đe dọa hoặc làm tổn hại danh dự, nhân phẩm của người khác.
Những yếu tố tạo nên cách ứng xử phù hợp
Biết lắng nghe
Lắng nghe giúp trẻ hiểu tình huống trước khi phản hồi. Khi chỉ tập trung vào việc bảo vệ ý kiến của mình, trẻ có thể bỏ qua thông tin quan trọng hoặc hiểu sai điều người khác muốn truyền đạt.
UNICEF nhấn mạnh vai trò của lắng nghe chủ động trong giao tiếp với trẻ. Việc thể hiện sự chú ý, đặt câu hỏi làm rõ và không phán xét giúp người đối diện cảm thấy được lắng nghe và tôn trọng. Đây cũng là cách cha mẹ có thể làm mẫu để trẻ học theo.
Biết kiểm soát phản ứng
Ứng xử phù hợp không có nghĩa trẻ không được tức giận hay thất vọng. Vấn đề nằm ở cách con phản ứng khi những cảm xúc này xuất hiện.
Khi đang quá tức giận, trẻ có thể tạm dừng cuộc trò chuyện, rời khỏi tình huống trong thời gian ngắn rồi quay lại khi bình tĩnh hơn. Điều này giúp trẻ tránh đưa ra những lời nói hoặc hành động mà sau đó có thể hối tiếc.
Tôn trọng người khác và chính mình
Tôn trọng không đồng nghĩa với việc trẻ phải đồng ý hoặc nhường nhịn trong mọi tình huống. Con có quyền không đồng ý, từ chối một đề nghị khiến mình không thoải mái hoặc bảo vệ quan điểm cá nhân.
Điều quan trọng là cách trẻ thể hiện điều đó. “Mình không đồng ý vì…” sẽ tạo cơ hội cho đối thoại tốt hơn so với công kích hoặc gắn nhãn người khác.
Tương tự, trẻ cũng cần biết tôn trọng giới hạn của chính mình. Một cách ứng xử phù hợp không yêu cầu con phải làm mọi điều để được người khác yêu quý hoặc chấp nhận.
Hiểu bối cảnh trước khi hành động
Một hành vi phù hợp ở tình huống này chưa chắc phù hợp ở tình huống khác. Trẻ cần quan sát người đang giao tiếp với mình, địa điểm, mục đích cuộc trò chuyện và mức độ nghiêm trọng của vấn đề trước khi lựa chọn phản ứng.
Ví dụ, khi bất đồng với bạn trong giờ chơi, hai trẻ có thể tự trao đổi và tìm phương án. Nhưng nếu trẻ bị đe dọa hoặc liên tục bị xúc phạm, tìm sự hỗ trợ từ giáo viên hoặc cha mẹ sẽ phù hợp hơn việc cố tự xử lý.
Ứng xử phù hợp thể hiện như thế nào trong đời sống của trẻ
Ở mỗi mối quan hệ, trẻ sẽ gặp những yêu cầu khác nhau. Với gia đình, trẻ cần học cách trao đổi khi bất đồng thay vì im lặng hoặc phản ứng gay gắt. Với bạn bè, trẻ cần biết lắng nghe, chia sẻ, đặt giới hạn và giải quyết mâu thuẫn.
Phụ huynh có thể tìm hiểu thêm cách ứng xử với bạn bè để giúp trẻ thực hành cách giao tiếp khi kết bạn, khi có quan điểm khác nhau hoặc khi cần xác định giới hạn trong một mối quan hệ.
Trong môi trường lớp học, cách ứng xử còn thể hiện qua việc chờ đến lượt, lắng nghe khi người khác phát biểu, hợp tác khi làm việc nhóm và sử dụng lời nói tôn trọng. Khi mắc lỗi, trẻ cần biết nhận trách nhiệm và tìm cách sửa thay vì né tránh hoặc đổ lỗi.
Với thầy cô, trẻ có thể có quan điểm riêng và đặt câu hỏi khi chưa hiểu, nhưng cần lựa chọn cách diễn đạt phù hợp. Tôn trọng thầy cô không đồng nghĩa với việc trẻ không được trình bày ý kiến khác mà là biết trao đổi đúng thời điểm, rõ ràng và có thái độ phù hợp.
Kỹ năng ứng xử có thể rèn luyện được không
Ứng xử không phải khả năng trẻ tự nhiên sẽ biết đầy đủ khi lớn lên. Trẻ hình thành cách phản ứng thông qua việc quan sát người lớn, trải nghiệm các tình huống xã hội và nhận phản hồi sau mỗi lần tương tác.
Vì vậy, kỹ năng ứng xử có thể được rèn luyện từ những tình huống rất gần gũi như chờ người khác nói xong, xin phép trước khi sử dụng đồ của người khác, biết từ chối một đề nghị không phù hợp hoặc chủ động xin lỗi khi làm người khác tổn thương.
Cha mẹ không nhất thiết phải tạo ra những bài học riêng. Khi một tình huống xuất hiện, có thể cùng trẻ nhìn lại: Chuyện gì đã xảy ra? Con cảm thấy thế nào? Cách con phản ứng đã giúp vấn đề tốt hơn hay khó hơn? Nếu gặp lại tình huống tương tự, con muốn thay đổi điều gì?
Những câu hỏi này giúp trẻ tự quan sát hành vi và hiểu hậu quả của lựa chọn thay vì chỉ ghi nhớ những quy tắc như “không được nói như thế” hoặc “phải làm như thế này”.
5 nguyên tắc giúp trẻ ứng xử phù hợp hơn
1. Dừng lại trước khi phản ứng
Khi tức giận, trẻ dễ phản ứng dựa trên cảm xúc tức thời. Một khoảng dừng ngắn giúp con có thời gian suy nghĩ trước khi nói hoặc hành động.
Cha mẹ có thể hướng trẻ hít thở, uống nước hoặc tạm dừng cuộc trò chuyện. Khi cảm xúc giảm xuống, trẻ thường dễ nhìn tình huống rõ hơn.
2. Mô tả vấn đề thay vì đánh giá con người
Thay vì nói “Bạn rất ích kỷ”, trẻ có thể nói “Mình buồn vì bạn lấy đồ của mình mà chưa hỏi”. Câu thứ hai chỉ ra hành vi cụ thể cần thay đổi mà không biến cuộc trao đổi thành công kích cá nhân.
Cách diễn đạt này cũng giúp trẻ xử lý vấn đề hiệu quả hơn vì người nghe biết chính xác điều gì đã khiến trẻ khó chịu.
3. Nghĩ đến cảm xúc và giới hạn của người khác
Trước khi hành động, trẻ có thể tự hỏi: “Nếu người khác nói hoặc làm điều này với mình thì mình sẽ cảm thấy thế nào?”. Đây không phải cách để trẻ luôn nhường nhịn mà giúp con cân nhắc tác động của hành vi.
Khi làm việc nhóm hoặc chơi cùng bạn, trẻ cũng cần nhận ra mỗi người có sở thích và giới hạn riêng. Một hoạt động mình thích chưa chắc khiến người khác thoải mái.
4. Biết nhận lỗi và sửa lỗi
Mắc lỗi là điều có thể xảy ra trong quá trình trẻ học cách tương tác. Giá trị nằm ở việc trẻ nhận ra hành động chưa phù hợp và biết điều chỉnh.
Thay vì ép trẻ xin lỗi ngay lập tức, phụ huynh có thể giúp con hiểu điều gì đã khiến người khác tổn thương và mình có thể sửa thế nào. Một lời xin lỗi đi cùng hành động thay đổi thường có ý nghĩa hơn việc nói cho xong.
5. Tìm người lớn hỗ trợ khi cần
Không phải tình huống nào cũng nên yêu cầu trẻ tự giải quyết. Khi xuất hiện đe dọa, bắt nạt, cô lập kéo dài hoặc hành vi khiến trẻ cảm thấy không an toàn, tìm đến người lớn đáng tin cậy là cách ứng xử phù hợp.
Việc nhờ giúp đỡ không đồng nghĩa với yếu đuối. Trẻ cần biết giới hạn giữa một bất đồng có thể tự trao đổi và một tình huống cần sự can thiệp để bảo đảm an toàn.
Văn hóa ứng xử trong môi trường học đường
Ứng xử của từng cá nhân góp phần hình thành môi trường chung của trường học. Khi học sinh biết tôn trọng sự khác biệt, giao tiếp phù hợp, hợp tác và xử lý bất đồng không bằng công kích, lớp học sẽ có điều kiện trở thành không gian an toàn hơn cho việc học và phát triển.
Khái niệm văn hóa ứng xử học đường vì vậy không chỉ nằm ở những quy định được viết ra mà còn thể hiện qua cách học sinh, giáo viên và các thành viên trong trường tương tác với nhau mỗi ngày.
Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Thông tư 06/2019/TT-BGDĐT quy định quy tắc ứng xử tại các cơ sở giáo dục. Văn bản hướng đến xây dựng văn hóa học đường và môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện, đồng thời phòng chống bạo lực học đường.
Cha mẹ giúp trẻ rèn cách ứng xử như thế nào
Cách hiệu quả nhất không phải liên tục nhắc trẻ phải cư xử tốt mà là làm mẫu trong chính gia đình. UNICEF cho biết cách cha mẹ giao tiếp với con không chỉ tác động đến mối quan hệ giữa cha mẹ và trẻ mà còn dạy trẻ cách giao tiếp với người khác.
Khi cha mẹ biết lắng nghe, xin lỗi khi mình phản ứng chưa phù hợp và trao đổi bình tĩnh khi bất đồng, trẻ có cơ hội quan sát một cách ứng xử cụ thể. Ngược lại, nếu người lớn yêu cầu trẻ bình tĩnh nhưng thường xuyên quát mắng khi gặp vấn đề, thông điệp trẻ nhận được có thể thiếu nhất quán.
Phụ huynh cũng nên tạo cơ hội để con tự xử lý những mâu thuẫn vừa sức. Thay vì ngay lập tức quyết định ai đúng ai sai, hãy hỏi trẻ đã thử những cách nào và muốn vấn đề thay đổi ra sao. Người lớn có thể hướng dẫn nhưng không nhất thiết giải quyết thay mọi tình huống.
Khi trẻ xử lý chưa phù hợp, nên tập trung vào hành vi thay vì gắn nhãn tính cách. “Cách con vừa nói có thể khiến bạn tổn thương” giúp trẻ biết điều cần sửa rõ hơn câu “Con cư xử rất tệ”.
Giúp trẻ hình thành cách ứng xử phù hợp từ những trải nghiệm hằng ngày
Hiểu ứng xử là gì giúp phụ huynh nhận ra đây không đơn thuần là phép lịch sự mà là khả năng lựa chọn lời nói, thái độ và hành động phù hợp với con người cũng như hoàn cảnh cụ thể. Trẻ cần biết lắng nghe, điều chỉnh cảm xúc, tôn trọng giới hạn, nhận trách nhiệm, cách ứng xử với bạn bè để đồng hành với con trong các mối quan hệ đồng trang lứa và tìm hỗ trợ khi tình huống vượt quá khả năng tự giải quyết.
Tại FPT Schools, Chương trình Phát triển cá nhân được triển khai xuyên suốt với các nội dung như giao tiếp và hợp tác, nhận thức xã hội, tự quản lý cùng những hoạt động tình huống, dự án nhóm và trải nghiệm thực tế. Đây là những bối cảnh giúp học sinh có cơ hội tương tác, thử nghiệm và từng bước điều chỉnh cách ứng xử trong quá trình trưởng thành.
Từ nền tảng này, phụ huynh có thể tìm hiểu thêm kỹ năng ứng xử để biết những năng lực trẻ cần rèn luyện trong giao tiếp hoặc văn hóa ứng xử học đường để hiểu cách những hành vi cá nhân góp phần xây dựng môi trường trường học tôn trọng và an toàn.
