Thu Phương FSCPhân biệt trẻ hiếu động và tăng động là điều vô cùng quan trọng để ba mẹ có thể hỗ trợ con đúng cách. Nhiều trẻ hiếu động chỉ năng nổ, thích khám phá nhưng vẫn kiểm soát được hành vi, trong khi trẻ tăng động thường khó tập trung, bốc đồng và ảnh hưởng đến học tập lẫn sinh hoạt hàng ngày. Nhận biết sớm các dấu hiệu riêng biệt sẽ giúp ba mẹ áp dụng phương pháp nuôi dạy phù hợp, giúp trẻ phát triển khỏe mạnh cả về thể chất lẫn tinh thần. Cùng FPT Shools tìm hiểu ngay nhé!
Trẻ hiếu động và trẻ tăng động là gì?
Nhiều phụ huynh thường nhầm lẫn giữa trẻ hiếu động và trẻ tăng động vì cả hai đều năng nổ, khó ngồi yên. Tuy nhiên, đây là hai trạng thái hoàn toàn khác nhau, với mức độ ảnh hưởng đến học tập và sinh hoạt rất khác. Nhận biết rõ phân biệt trẻ hiếu động và tăng động sẽ giúp ba mẹ có phương pháp giáo dục và hỗ trợ phù hợp.
Trẻ hiếu động
Trẻ hiếu động là những bé năng nổ, thích khám phá, chạy nhảy và khó ngồi yên trong thời gian dài. Đây là một phần bình thường của quá trình phát triển, giúp trẻ khám phá môi trường xung quanh bằng hoạt động thể chất và tương tác xã hội. Khác với rối loạn tăng động, trẻ hiếu động vẫn biết nghe lời khi được nhắc nhở, có thể tập trung vào những hoạt động bé yêu thích, và không gặp khó khăn nghiêm trọng trong học tập hay quan hệ xã hội.
Một số nghiên cứu cho thấy khoảng 20 – 30% trẻ em trong độ tuổi mầm non và tiểu học có mức độ hiếu động cao hơn mức trung bình, phần lớn không phát triển thành rối loạn tăng động. Trẻ hiếu động thường biểu hiện: chạy nhảy nhiều, hay chuyển từ hoạt động này sang hoạt động khác, đôi khi quên đồ vật. Những hành vi này thích ứng tốt với môi trường vận động và không gây ra hậu quả nghiêm trọng.
Trẻ tăng động (ADHD)
Trẻ tăng động, hay ADHD (Attention‑Deficit/Hyperactivity Disorder), là một rối loạn phát triển thần kinh thực sự, không chỉ đơn thuần là “nhiều năng lượng”. Các bé bị ADHD thường gặp khó khăn trong việc tập trung chú ý, kiểm soát hành vi và kiềm chế bốc đồng, khiến việc học tập, sinh hoạt và tương tác xã hội bị ảnh hưởng nghiêm trọng hơn so với trẻ hiếu động bình thường. Khoảng 11,3% trẻ em từ 5 – 17 tuổi từng được chẩn đoán ADHD, tương đương gần 1 trong 9 trẻ trong độ tuổi này; trong đó nam giới (14,5%) có tỷ lệ chẩn đoán cao hơn nữ giới (8,0%).
ADHD không xuất hiện trong vài ngày rồi biến mất: các triệu chứng kéo dài theo thời gian và có thể tiếp tục ảnh hưởng khi trẻ lên tuổi thiếu niên, thậm chí sang tuổi trưởng thành nếu không được can thiệp đúng cách. Đây là lý do vì sao ADHD được xem là một tình trạng cần đánh giá và hỗ trợ chuyên khoa, chứ không phải chỉ là “hiếu động quá mức” như nhiều người vẫn nghĩ.
Những bé bị ADHD thường biểu hiện sự thiếu chú ý kéo dài (khó hoàn thành nhiệm vụ, hay quên), tăng động quá mức (không thể ngồi yên ngay cả khi cần thiết), và bốc đồng (hành động trước khi suy nghĩ hậu quả). Vì ảnh hưởng sâu rộng đến hành vi và học tập, ADHD thường được can thiệp bằng sự kết hợp giữa hỗ trợ giáo dục, điều chỉnh môi trường học tập, liệu pháp hành vi và nếu cần, điều trị y tế theo hướng dẫn chuyên gia.
>> Xem thêm: Trẻ bị tăng động có biểu hiện gì? 6 dấu hiệu nhận biết sớm
Đặc điểm của trẻ hiếu động (Trạng thái bình thường)
Trẻ hiếu động thường tràn đầy năng lượng và tò mò khám phá thế giới xung quanh. Nhận biết những đặc điểm bình thường này sẽ giúp ba mẹ phân biệt rõ với trẻ tăng động, từ đó hỗ trợ con phát triển đúng cách.
Năng lượng cao có mục đích
Trẻ hiếu động thường tràn đầy năng lượng, nhưng hoạt động của trẻ không phải vô tổ chức. Hầu hết hành vi của trẻ có mục đích rõ ràng, như khám phá, tham gia trò chơi vận động hoặc tương tác với môi trường xung quanh. Năng lượng này giúp trẻ học hỏi, phát triển thể chất và tư duy khám phá.
Nhiều nghiên cứu cho thấy mức độ hiếu động cao ở trẻ thuộc phổ bình thường nếu trẻ vẫn kiểm soát được hành vi và hoàn thành các nhiệm vụ học tập. Khoảng 20 – 30% trẻ em ở độ tuổi mầm non và tiểu học có mức năng lượng cao hơn trung bình, nhưng phần lớn không gặp khó khăn nghiêm trọng về hành vi hay học tập.
Khi ba mẹ tạo điều kiện cho trẻ tham gia các hoạt động thể chất có cấu trúc, chẳng hạn chơi ngoài trời hay các trò chơi vận động, trẻ không chỉ tiêu hao năng lượng mà còn rèn kỹ năng vận động thô, phối hợp cơ thể và tư duy khám phá. Năng lượng cao trở thành điểm mạnh nếu trẻ vẫn biết tuân thủ quy tắc, nghe lời nhắc nhở và tập trung vào những việc trẻ yêu thích.
Hiểu rõ năng lượng này là một phần bình thường và tích cực của sự phát triển, giúp ba mẹ yên tâm hướng dẫn và hỗ trợ con phát triển toàn diện.
Khả năng kiểm soát
Mặc dù hiếu động, trẻ vẫn biết kiểm soát hành vi khi được nhắc nhở. Trẻ có thể tạm dừng hoạt động khi ba mẹ hoặc giáo viên yêu cầu và thực hiện các hướng dẫn một cách hợp lý. Khả năng này giúp trẻ tham gia các hoạt động nhóm mà không gây xáo trộn, đồng thời học được cách kiềm chế hành vi phù hợp với tình huống.
Khả năng kiểm soát ở trẻ hiếu động còn thể hiện qua việc trẻ chọn thời điểm và cách thức vận động hợp lý. Ví dụ, trẻ có thể chạy nhảy ngoài sân chơi nhưng vẫn ngồi yên khi học tập hoặc nghe kể chuyện. Đây là điểm khác biệt quan trọng so với trẻ tăng động, vốn khó kiềm chế hành vi ngay cả trong những tình huống yêu cầu tập trung cao.
Nghiên cứu hành vi trẻ em cho thấy trẻ hiếu động bình thường vẫn duy trì khả năng kiểm soát hành vi theo lứa tuổi. Khả năng này được cải thiện khi trẻ được rèn luyện thông qua các quy tắc rõ ràng, kỷ luật nhẹ nhàng và môi trường học tập phù hợp.
Sự tập trung
Trẻ hiếu động có khả năng tập trung tốt vào những việc mà trẻ yêu thích. Khi tham gia hoạt động hấp dẫn hoặc trò chơi mà trẻ quan tâm, trẻ có thể duy trì chú ý trong thời gian dài và hoàn thành nhiệm vụ một cách hiệu quả.
Khác với trẻ tăng động, trẻ hiếu động không gặp khó khăn trong việc chuyển sự chú ý sang các hoạt động quan trọng khi cần thiết, đặc biệt nếu môi trường học tập được bố trí hợp lý, yên tĩnh và có cấu trúc.
Khả năng tập trung của trẻ hiếu động còn được hỗ trợ khi ba mẹ hoặc giáo viên chia nhỏ nhiệm vụ, tạo thời gian nghỉ xen kẽ và khuyến khích trẻ tham gia các hoạt động yêu thích. Đây là yếu tố giúp trẻ phát triển tư duy, học hỏi nhanh và duy trì động lực trong học tập.
Kỹ năng xã hội
Trẻ hiếu động thường dễ hòa đồng, thích giao tiếp và tham gia các hoạt động nhóm. Sự năng nổ và tò mò giúp trẻ học cách chia sẻ, hợp tác và xây dựng mối quan hệ với bạn bè. Khi được hướng dẫn và có môi trường xã hội phù hợp, trẻ hiếu động phát triển kỹ năng giao tiếp và cảm xúc tích cực, đồng thời dễ dàng thích nghi với các hoạt động tập thể.
Khoảng 70 – 80% trẻ hiếu động bình thường có kỹ năng xã hội tốt, thể hiện qua khả năng chơi cùng bạn bè, chia sẻ đồ chơi và tham gia trò chơi nhóm mà không gây xáo trộn nghiêm trọng. Khác với trẻ tăng động, trẻ hiếu động biết tuân thủ quy tắc xã hội và nhận biết khi nào nên dừng hành vi quá mức để duy trì mối quan hệ.
Ngoài ra, môi trường nuôi dưỡng, sự hướng dẫn từ ba mẹ và giáo viên, cùng các hoạt động nhóm có cấu trúc, giúp trẻ rèn luyện khả năng đồng cảm, chia sẻ và phối hợp trong tập thể, biến năng lượng của trẻ trở thành điểm mạnh thay vì gây rối loạn giao tiếp.
Đặc điểm của trẻ tăng động giảm chú ý (Hội chứng tâm lý)
Trẻ tăng động giảm chú ý (ADHD) là một rối loạn phát triển thần kinh thực sự, khác với trẻ hiếu động bình thường. Nhận biết các đặc điểm này giúp phụ huynh sớm phân biệt trẻ hiếu động và tăng động, phát hiện và có phương pháp hỗ trợ phù hợp cho con.
Hoạt động không ngừng nghỉ
Trẻ ADHD thường không thể ngồi yên, luôn vận động dù tình huống yêu cầu tĩnh lặng. Hoạt động của trẻ không có mục đích rõ ràng và thường xảy ra bất chấp hoàn cảnh, làm gián đoạn các hoạt động học tập, sinh hoạt và tương tác xã hội.
Trẻ ADHD di chuyển nhiều hơn 30 – 50% so với trẻ cùng lứa tuổi bình thường trong các bài tập yêu cầu tập trung. Thống kê tại Mỹ cho thấy, khoảng 11% trẻ em từ 5 – 17 tuổi được chẩn đoán ADHD, trong đó phần lớn biểu hiện hiếu động quá mức, chạy nhảy liên tục và khó ngồi yên trong lớp học.
Đặc điểm này khiến trẻ khó tham gia các hoạt động nhóm một cách trật tự và cần sự hướng dẫn, điều chỉnh môi trường từ phụ huynh và giáo viên để năng lượng được tiêu hao hợp lý mà không ảnh hưởng đến học tập hay các mối quan hệ xã hội.
Mất khả năng kiểm soát xung động
Trẻ ADHD thường hành động ngay theo cảm xúc hoặc ý nghĩ tức thời mà không suy nghĩ về hậu quả. Ví dụ, trẻ có thể nói xen lời người khác, giành đồ chơi, hoặc tự ý rời chỗ ngồi mà không được phép. Khả năng kiểm soát xung động kém khiến trẻ khó tuân thủ quy tắc, ảnh hưởng trực tiếp đến học tập, sinh hoạt và các mối quan hệ xã hội.
Trẻ ADHD thường có hành vi bốc đồng cao gấp 2 – 3 lần so với trẻ cùng tuổi bình thường, đặc biệt trong các tình huống đòi hỏi kiềm chế hành vi lâu dài hoặc tuân thủ luật chơi. Trong một khảo sát trên hơn 2.000 trẻ em được chẩn đoán ADHD, khoảng 60 – 70% trẻ gặp khó khăn nghiêm trọng trong kiểm soát xung động, dẫn đến việc thường xuyên bị nhắc nhở hoặc có xung đột với bạn bè và giáo viên.
Hiểu rõ đặc điểm này giúp phụ huynh và giáo viên thiết lập các biện pháp hướng dẫn, rèn luyện và môi trường phù hợp, từ đó giúp trẻ học cách kiểm soát hành vi, giảm xung đột và phát triển kỹ năng xã hội hiệu quả hơn.
Khó khăn trong việc tập trung
Trẻ ADHD thường gặp vấn đề nghiêm trọng trong việc duy trì sự chú ý, ngay cả với những hoạt động mà trẻ quan tâm. Trẻ dễ bị phân tâm bởi các yếu tố xung quanh và khó hoàn thành nhiệm vụ học tập, dẫn đến kết quả học tập không ổn định.
Trẻ ADHD thường có khả năng tập trung thấp hơn 30 – 50% so với trẻ cùng tuổi bình thường trong các bài kiểm tra chú ý kéo dài. Khảo sát tại Mỹ cho thấy khoảng 70% trẻ ADHD gặp khó khăn đáng kể trong việc duy trì sự chú ý tại lớp học, và tỷ lệ này cao hơn ở bé trai so với bé gái.
Khó khăn trong tập trung không chỉ ảnh hưởng đến học tập, mà còn tạo áp lực tâm lý cho trẻ và gia đình, đồng thời làm gia tăng xung đột trong lớp học và trong các hoạt động nhóm. Việc nhận biết sớm đặc điểm này giúp phụ huynh và giáo viên điều chỉnh môi trường học tập và áp dụng các chiến lược hỗ trợ, giúp trẻ cải thiện khả năng tập trung theo thời gian.
Tính chất môi trường
Mức độ biểu hiện các triệu chứng ADHD phụ thuộc nhiều vào môi trường xung quanh. Trẻ thường gặp khó khăn hơn ở các môi trường yêu cầu trật tự, tĩnh lặng và tập trung lâu dài, chẳng hạn như lớp học truyền thống hoặc khi làm bài tập lý thuyết.
Ngược lại, môi trường năng động, có hoạt động thể chất xen kẽ và hướng dẫn rõ ràng có thể giúp trẻ quản lý năng lượng và duy trì sự chú ý tốt hơn. Các nghiên cứu chỉ ra rằng trẻ ADHD phản ứng tích cực hơn với môi trường có cấu trúc rõ ràng, bao gồm việc chia nhỏ nhiệm vụ, thời gian nghỉ hợp lý, và các hoạt động tương tác nhóm có hướng dẫn.
Khoảng 60 – 70% trẻ ADHD được ghi nhận cải thiện khả năng tập trung và giảm bốc đồng khi môi trường học tập được điều chỉnh phù hợp. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của sự hỗ trợ từ giáo viên, ba mẹ và môi trường xung quanh, giúp trẻ giảm căng thẳng, cải thiện hành vi và phát triển kỹ năng xã hội hiệu quả.
Các tiêu chí phân biệt trẻ hiếu động và tăng động
Phân biệt trẻ hiếu động và tăng động (ADHD) giúp phụ huynh nhận biết đúng mức độ và hành vi của con. Các tiêu chí về năng lượng, kiểm soát hành vi, tập trung, ngôn ngữ và kỹ năng xã hội là những dấu hiệu quan trọng để đánh giá.
Mức độ năng lượng
Trẻ hiếu động thường có năng lượng cao nhưng có mục đích rõ ràng. Năng lượng này được dùng để chơi đùa, khám phá và học hỏi, và trẻ biết dừng hoạt động hoặc thay đổi hành vi khi được nhắc nhở. Trong các nghiên cứu hành vi bình thường, có một phần đáng kể trẻ em trong độ tuổi mầm non và tiểu học có mức hoạt động cao hơn mức trung bình mà không gây cản trở học tập hay sinh hoạt.
Ngược lại, trẻ ADHD thể hiện mức năng lượng quá mức và không thích ứng tốt với yêu cầu tĩnh lặng hoặc tập trung lâu. Theo tổng hợp từ số liệu trên thế giới, tỷ lệ ADHD ở trẻ từ 3 – 17 tuổi dao động trung bình khoảng 7 – 8%, với con số này cao hơn ở bé trai so với bé gái ở nhiều nơi trên thế giới. Tại Mỹ, khoảng 11 – 11,4% trẻ em được chẩn đoán ADHD, trong đó phần lớn biểu hiện hoạt động quá mức và khó kiềm chế hành vi.
Khi so sánh hai nhóm, năng lượng cao ở trẻ hiếu động bình thường thường có thể được điều chỉnh qua hướng dẫn, môi trường phù hợp và thời gian nghỉ xen kẽ. Trong khi năng lượng ở trẻ ADHD thường khó kiểm soát và kéo dài trong nhiều hoàn cảnh, từ lớp học đến sinh hoạt gia đình, làm ảnh hưởng đến việc học tập và quan hệ xã hội.
Khả năng kiểm soát hành vi
Trẻ hiếu động thường có khả năng tự kiểm soát hành vi tương đối tốt. Khi được nhắc nhở hoặc hướng dẫn, trẻ biết dừng các hoạt động quá mức, chờ lượt trong trò chơi, và tuân thủ quy tắc lớp học. Trẻ hiếu động bình thường có thể điều chỉnh hành vi phù hợp với tình huống, không gây ảnh hưởng tiêu cực đến học tập hay quan hệ xã hội.
Trong khi đó, trẻ ADHD thường hành động bốc đồng và khó kiềm chế xung động. Trẻ nói xen lời người khác, giành đồ chơi, hoặc tự ý rời chỗ ngồi dù không được phép. Theo các số liệu, khoảng 70% trẻ ADHD gặp khó khăn nghiêm trọng trong việc kiểm soát hành vi, điều này làm tăng nguy cơ xung đột với bạn bè, giáo viên và ảnh hưởng đến hiệu quả học tập.
Sự khác biệt này cho thấy, trẻ hiếu động vẫn có thể điều chỉnh khi cần, còn trẻ ADHD cần hỗ trợ từ phụ huynh, giáo viên và môi trường xung quanh để cải thiện kỹ năng kiểm soát xung động.
Khả năng tập trung
Trẻ hiếu động thường dễ duy trì sự chú ý khi môi trường học tập hấp dẫn và phù hợp với sở thích. Khi được bố trí hoạt động có cấu trúc, trẻ có thể hoàn thành nhiệm vụ một cách hiệu quả và không gặp khó khăn trong việc chuyển đổi giữa các hoạt động khác nhau.
Hơn 75% trẻ hiếu động có khả năng tập trung bình hoặc tốt trong các bài học nhóm hoặc trò chơi có hướng dẫn rõ ràng. Ngược lại, trẻ ADHD thường khó duy trì sự chú ý lâu dài, ngay cả khi hoạt động trẻ quan tâm. Trẻ dễ bị phân tâm bởi tiếng ồn, chuyển động xung quanh hoặc các yếu tố nhỏ trong lớp học.
Một nghiên cứu trên hơn 1.500 trẻ em cho thấy, trẻ ADHD chỉ duy trì tập trung trung bình 20 – 30 phút trong các nhiệm vụ học tập, thấp hơn đáng kể so với trẻ bình thường cùng lứa tuổi. Khó khăn này còn khiến trẻ bỏ sót chi tiết quan trọng trong bài tập, làm sai nhiều lỗi lặp lại và giảm hiệu quả học tập.
Ngôn ngữ
Trẻ hiếu động thường sử dụng ngôn ngữ tự nhiên, linh hoạt và biết lắng nghe khi cần. Chúng có thể bày tỏ ý kiến, nhu cầu và cảm xúc một cách rõ ràng, đồng thời tham gia các trò chơi nhóm hoặc cuộc trò chuyện mà không làm gián đoạn người khác. Trẻ hiếu động bình thường thể hiện khả năng giao tiếp phù hợp với lứa tuổi, bao gồm khả năng lắng nghe và phản hồi hợp lý.
Trẻ ADHD, ngược lại, thường nói nhiều, ngắt lời hoặc xen ngang và khó kiểm soát nhịp độ lời nói. Khoảng 60 – 65% trẻ ADHD gặp khó khăn trong việc diễn đạt ý tưởng một cách mạch lạc, dẫn đến tình trạng hiểu nhầm hoặc xung đột với bạn bè và giáo viên. Trẻ ADHD cũng thường bộc phát lời nói mà không suy nghĩ trước, phản ánh mức độ xung động cao và khó kiểm soát hành vi.
Nhìn chung, trẻ hiếu động giao tiếp hiệu quả và biết tuân thủ lượt nói, trong khi trẻ ADHD cần hướng dẫn và luyện tập kỹ năng ngôn ngữ để giảm xung đột và cải thiện khả năng giao tiếp xã hội.
Kỹ năng xã hội
Trẻ hiếu động thường dễ hòa đồng và thích tham gia các hoạt động nhóm. Chúng biết chia sẻ đồ chơi, chờ lượt khi chơi cùng bạn bè và thường nhanh chóng thích nghi với các tình huống xã hội. Năng lượng cao của trẻ hiếu động được thể hiện theo hướng tích cực: trẻ chủ động kết bạn, tham gia trò chơi vận động và học hỏi kỹ năng xã hội qua các hoạt động hàng ngày.
Trẻ ADHD, ngược lại, thường gặp khó khăn trong tương tác xã hội. Khả năng kiểm soát hành vi hạn chế, khó tập trung và xu hướng hành động bốc đồng khiến trẻ dễ xung đột hoặc bị bạn bè hiểu nhầm. Trẻ có thể bỏ qua quy tắc trò chơi, nói xen lời người khác hoặc thất bại trong việc chờ lượt, dẫn đến cảm giác cô lập hoặc bị loại khỏi nhóm.
>> Xem thêm: 10 cách dạy trẻ tăng động giúp con bình tĩnh, tập trung và phát triển tích cực
Khi nào cần đưa trẻ đi khám chuyên khoa?
Ba mẹ nên cân nhắc đưa trẻ đi khám chuyên khoa khi các biểu hiện kéo dài trên 6 tháng. Nếu hành vi bất thường chỉ xuất hiện trong thời gian ngắn hoặc do hoàn cảnh nhất thời, trẻ hiếu động bình thường vẫn có thể kiểm soát được.
Các triệu chứng xuất hiện trước 7 tuổi hoặc 12 tuổi cũng là dấu hiệu quan trọng. Thời điểm này là giai đoạn trẻ đang hình thành thói quen, kỹ năng xã hội và khả năng tập trung. Nếu các hành vi quá mức xuất hiện sớm và kéo dài, trẻ có nguy cơ cao bị ADHD.
Nếu hành vi của trẻ gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến kết quả học tập hoặc các mối quan hệ xã hội, ba mẹ không nên chủ quan. Trẻ khó tập trung, thường xuyên quên bài, xung đột với bạn bè hoặc khó hòa nhập trong nhóm là những dấu hiệu cần được đánh giá chuyên môn.
Ngoài ra, trẻ có rối loạn giấc ngủ, lo âu hoặc hung hăng quá mức cũng là cảnh báo. Những triệu chứng này ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và tinh thần, đồng thời làm gia tăng căng thẳng cho gia đình.
Khám chuyên khoa sớm giúp xác định đúng tình trạng của trẻ, từ đó đưa ra phương pháp hỗ trợ phù hợp, giúp trẻ cải thiện hành vi, khả năng tập trung và kỹ năng xã hội, đồng thời giảm áp lực cho phụ huynh và giáo viên.
Kết luận
Nhận biết phân biệt trẻ hiếu động và tăng động là bước quan trọng để hỗ trợ trẻ phát triển đúng hướng. Trẻ hiếu động vẫn kiểm soát được hành vi, tập trung khi môi trường phù hợp và dễ hòa nhập xã hội. Trong khi đó, trẻ ADHD thể hiện năng lượng quá mức, khó kiểm soát hành vi, khó tập trung và gặp khó khăn trong quan hệ xã hội, ảnh hưởng đến học tập và sinh hoạt hàng ngày.
Ba mẹ nên theo dõi kỹ các dấu hiệu kéo dài và kịp thời đưa trẻ đi khám chuyên khoa khi cần. Việc nhận biết sớm giúp xây dựng chiến lược rèn luyện và hỗ trợ phù hợp, giúp trẻ cải thiện kỹ năng, phát triển toàn diện và giảm áp lực cho cả gia đình.
Thanh Ngân
