Kỹ năng ứng xử giúp trẻ lựa chọn lời nói, thái độ và hành động phù hợp khi tương tác với người khác trong học tập cũng như đời sống. Khi biết lắng nghe, diễn đạt rõ ràng, kiểm soát phản ứng và giải quyết bất đồng, trẻ có thêm nền tảng để xây dựng những mối quan hệ tôn trọng và hợp tác. Tại FPT Schools, các năng lực giao tiếp, hợp tác, nhận thức xã hội và tự quản lý cũng được đưa vào Chương trình Phát triển cá nhân, tạo cơ hội để học sinh rèn luyện thông qua tình huống, dự án nhóm và trải nghiệm thực tế.
Kỹ năng ứng xử là gì
Kỹ năng ứng xử có thể hiểu là khả năng nhận biết tình huống, hiểu cảm xúc và nhu cầu của bản thân cũng như người khác, sau đó lựa chọn cách giao tiếp và hành động phù hợp. Đây không chỉ là việc sử dụng lời nói lịch sự mà còn liên quan đến khả năng lắng nghe, điều chỉnh cảm xúc, tôn trọng giới hạn và xử lý bất đồng.
Để hiểu rõ nền tảng của khái niệm này, phụ huynh có thể tìm hiểu thêm ứng xử là gì. Khi ứng xử được xem là cách một người phản hồi trước con người hoặc tình huống, kỹ năng ứng xử chính là khả năng thực hiện quá trình đó một cách chủ động, phù hợp và có cân nhắc.
Ví dụ, khi bị bạn phản đối ý kiến trong lúc làm việc nhóm, trẻ có thể lập tức phản ứng gay gắt hoặc dừng lại để nghe lý do, trình bày quan điểm của mình rồi cùng tìm phương án. Hai cách phản ứng khác nhau cho thấy kỹ năng ứng xử không nằm ở bản thân tình huống mà nằm ở cách trẻ lựa chọn xử lý.
Vì sao kỹ năng ứng xử quan trọng với trẻ
Trong quá trình đi học, trẻ thường xuyên phải tương tác với bạn bè, giáo viên và những người có sở thích, tính cách hoặc quan điểm khác mình. Nếu chưa biết cách diễn đạt nhu cầu, xử lý cảm xúc hoặc giải quyết bất đồng, một khác biệt nhỏ cũng có thể dễ phát triển thành mâu thuẫn.
Kỹ năng ứng xử giúp trẻ giao tiếp rõ ràng hơn, biết khi nào nên nói, khi nào nên lắng nghe và khi nào cần tìm sự hỗ trợ. Những khả năng này đặc biệt cần thiết trong hoạt động nhóm, kết bạn, giải quyết hiểu lầm và thích nghi với môi trường tập thể.
UNICEF nhấn mạnh rằng cách người lớn giao tiếp với trẻ không chỉ ảnh hưởng đến mối quan hệ trong gia đình mà còn dạy trẻ cách giao tiếp với những người khác. Giao tiếp cũng bao gồm cả lời nói, giọng điệu, ánh mắt, biểu cảm và các hành vi phi ngôn ngữ.
Ở môi trường học đường, Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng đã ban hành Thông tư 06/2019/TT-BGDĐT về quy tắc ứng xử trong các cơ sở giáo dục, hướng tới xây dựng môi trường an toàn, lành mạnh và thân thiện. Điều này cho thấy ứng xử không chỉ là vấn đề cá nhân mà còn liên quan đến chất lượng môi trường học tập chung.
6 kỹ năng ứng xử trẻ nên rèn luyện
1. Kỹ năng lắng nghe chủ động
Lắng nghe không chỉ là giữ im lặng khi người khác nói. Trẻ cần tập trung vào nội dung đang được chia sẻ, quan sát thái độ của người đối diện và đặt câu hỏi khi có điều chưa hiểu.
UNICEF cho rằng lắng nghe chủ động giúp trẻ cảm thấy được lắng nghe và thấu hiểu. Các hành vi như duy trì sự chú ý, đặt câu hỏi phù hợp và phản hồi lại điều vừa nghe cũng giúp trẻ học cách giao tiếp tốt hơn.
Trong tình huống có bất đồng, lắng nghe đặc biệt quan trọng. Trẻ có thể không đồng ý với quan điểm của bạn nhưng vẫn nên hiểu đầy đủ điều bạn muốn nói trước khi phản hồi.
Phụ huynh có thể rèn kỹ năng này ngay tại nhà bằng cách tránh ngắt lời con và yêu cầu trẻ thực hiện tương tự khi người khác đang chia sẻ. Khi được trải nghiệm cảm giác mình được lắng nghe, trẻ sẽ dễ hiểu hơn giá trị của việc lắng nghe người khác.
2. Kỹ năng diễn đạt rõ ràng và tôn trọng
Trẻ cần học cách nói rõ suy nghĩ, cảm xúc và mong muốn của mình mà không công kích người đối diện. Thay vì nói “Bạn lúc nào cũng ích kỷ”, trẻ có thể diễn đạt cụ thể hơn: “Mình không thoải mái khi bạn lấy đồ của mình mà chưa hỏi”.
Cách diễn đạt tập trung vào hành vi giúp người nghe hiểu chính xác vấn đề và điều cần thay đổi. Ngược lại, việc gắn nhãn người khác dễ khiến cuộc trò chuyện chuyển từ giải quyết vấn đề sang bảo vệ bản thân hoặc tranh cãi.
UNICEF khuyến nghị sử dụng ngôn ngữ rõ ràng, dễ hiểu và không mang tính xúc phạm khi giao tiếp với trẻ. Khi cha mẹ duy trì cách nói chuyện tôn trọng trong gia đình, trẻ cũng có thêm hình mẫu để áp dụng trong các mối quan hệ của mình.
Trong giao tiếp, trẻ cũng cần hiểu rằng thẳng thắn không đồng nghĩa với nói bất cứ điều gì mình nghĩ. Cách lựa chọn từ ngữ, giọng điệu và thời điểm vẫn có thể quyết định một thông điệp được tiếp nhận như thế nào.
3. Kỹ năng nhận diện và điều chỉnh cảm xúc
Trẻ có thể tức giận, thất vọng hoặc buồn khi một tình huống không diễn ra như mong muốn. Những cảm xúc này không phải vấn đề cần loại bỏ. Điều trẻ cần học là nhận diện mình đang cảm thấy gì và tránh để cảm xúc tức thời quyết định toàn bộ hành vi.
Khi đang quá tức giận, trẻ có thể xin tạm dừng cuộc nói chuyện, hít thở hoặc chuyển sang một không gian khác trong thời gian ngắn. Khi bình tĩnh hơn, con có thể quay lại trao đổi thay vì tiếp tục phản ứng bằng những lời dễ làm tổn thương người khác.
Phụ huynh nên giúp trẻ gọi tên cảm xúc thay vì chỉ yêu cầu “bình tĩnh lại”. UNICEF cho rằng việc giúp trẻ diễn đạt cảm xúc bằng lời là một phần quan trọng trong quá trình phát triển năng lực cảm xúc.
Khi trẻ hiểu mình đang tức giận vì cảm thấy không được lắng nghe hoặc thất vọng vì kỳ vọng không được đáp ứng, con sẽ dễ lựa chọn cách xử lý phù hợp hơn.
4. Kỹ năng thấu hiểu và tôn trọng sự khác biệt
Trong lớp học, trẻ sẽ gặp những người có tính cách, sở thích, khả năng và quan điểm khác nhau. Một kỹ năng ứng xử quan trọng là nhận ra khác biệt không đồng nghĩa với sai.
Trẻ có thể không thích cùng một trò chơi với bạn hoặc không đồng ý về cách thực hiện bài tập nhưng vẫn có thể trao đổi mà không chế giễu hay đánh giá cá nhân. Khi biết nhìn vấn đề từ góc độ của người khác, trẻ cũng dễ hiểu hơn lý do đằng sau một hành vi.
UNICEF ghi nhận rằng lắng nghe chủ động có thể hỗ trợ thanh thiếu niên hiểu góc nhìn và trải nghiệm của người khác, đồng thời củng cố sự thấu cảm và khả năng giải quyết xung đột.
Tôn trọng sự khác biệt cũng không có nghĩa trẻ phải thay đổi quan điểm để phù hợp với số đông. Con vẫn có thể giữ ý kiến riêng nhưng cần biết trình bày quan điểm mà không hạ thấp người khác.
5. Kỹ năng giải quyết bất đồng và mâu thuẫn
Bất đồng là điều bình thường trong các mối quan hệ. Trẻ có thể tranh luận về luật chơi, cách chia việc hoặc cảm thấy mình không được đối xử công bằng. Kỹ năng ứng xử tốt không nhằm loại bỏ mọi mâu thuẫn mà giúp trẻ xử lý chúng theo cách không làm vấn đề trở nên nghiêm trọng hơn.
Trước tiên, trẻ cần xác định điều gì thực sự khiến mình khó chịu. Sau đó, con có thể trình bày vấn đề, lắng nghe phía còn lại và cùng tìm một phương án mà hai bên có thể chấp nhận.
Phụ huynh có thể tham khảo thêm cách ứng xử với bạn bè để giúp trẻ xử lý những tình huống thường gặp như bất đồng, bị hiểu lầm, cần xin lỗi hoặc muốn giữ khoảng cách với một mối quan hệ chưa phù hợp.
Trong những mâu thuẫn vừa sức, cha mẹ không cần ngay lập tức đứng ra giải quyết thay. Có thể hỏi trẻ: “Con muốn chuyện này thay đổi thế nào?” hoặc “Con nghĩ mình có thể thử cách nào trước?”. Những câu hỏi như vậy giúp trẻ tự hình thành phương án.
6. Kỹ năng đặt giới hạn và tìm kiếm sự hỗ trợ
Ứng xử phù hợp không đồng nghĩa với việc trẻ phải nhường nhịn hoặc chấp nhận mọi yêu cầu để duy trì mối quan hệ. Trẻ cần biết từ chối khi cảm thấy không thoải mái và tôn trọng giới hạn của người khác.
Ví dụ, nếu một người bạn yêu cầu cho chép bài, trẻ có thể nói: “Mình có thể giải thích cách làm nhưng mình không muốn cho chép”. Cách phản hồi này vừa giữ được giới hạn vừa đưa ra một lựa chọn hỗ trợ phù hợp.
Trẻ cũng cần phân biệt giữa mâu thuẫn có thể tự xử lý với những tình huống cần người lớn hỗ trợ. Nếu con liên tục bị đe dọa, xúc phạm, cô lập hoặc cảm thấy không an toàn, tìm đến cha mẹ, giáo viên hoặc người lớn đáng tin cậy là lựa chọn phù hợp.
Dạy trẻ tìm kiếm sự hỗ trợ không làm trẻ trở nên phụ thuộc. Ngược lại, đó là cách giúp con nhận biết giới hạn của khả năng tự xử lý và bảo vệ bản thân trước những tình huống nghiêm trọng hơn.
Kỹ năng ứng xử trong môi trường học đường
Môi trường trường học là nơi trẻ có nhiều cơ hội thực hành kỹ năng ứng xử bởi các em thường xuyên học tập, làm việc nhóm, tham gia hoạt động tập thể và tương tác với nhiều người khác nhau.
Trong lớp, cách ứng xử phù hợp có thể bắt đầu từ những hành vi đơn giản như chờ người khác phát biểu xong, tôn trọng ý kiến khác mình, chủ động nhận phần việc trong nhóm và biết xin lỗi khi hành động của mình ảnh hưởng đến người khác.
Bên cạnh kỹ năng cá nhân, văn hóa ứng xử học đường còn đề cập đến cách các thành viên trong môi trường giáo dục cùng xây dựng những chuẩn mực giao tiếp tôn trọng, an toàn và phù hợp.
Thông tư 06/2019/TT-BGDĐT quy định quy tắc ứng xử trong cơ sở giáo dục cũng đặt mục tiêu xây dựng văn hóa học đường và phòng chống bạo lực học đường. Đây là cơ sở để nhà trường xây dựng những nguyên tắc cụ thể phù hợp với môi trường của mình.
Cha mẹ có thể giúp trẻ rèn kỹ năng ứng xử như thế nào
Cha mẹ là một trong những hình mẫu gần gũi nhất để trẻ quan sát cách giao tiếp. Nếu người lớn yêu cầu con biết lắng nghe nhưng thường xuyên ngắt lời, hoặc yêu cầu trẻ bình tĩnh nhưng lại phản ứng gay gắt khi gặp bất đồng, những thông điệp trẻ nhận được có thể thiếu nhất quán.
Phụ huynh nên làm mẫu bằng những hành động nhỏ như xin lỗi khi phản ứng chưa phù hợp, trao đổi rõ ràng về giới hạn hoặc bình tĩnh trình bày quan điểm khác. UNICEF cũng cho biết cách cha mẹ giao tiếp với trẻ có ảnh hưởng đến cách trẻ giao tiếp với người khác và xây dựng các mối quan hệ sau này.
Thay vì chỉ nói “Con phải cư xử cho tốt”, phụ huynh nên giúp trẻ phân tích một tình huống cụ thể. Có thể hỏi chuyện gì đã xảy ra, con đã cảm thấy thế nào, phản ứng của con tạo ra kết quả gì và nếu tình huống lặp lại thì con muốn thay đổi điều gì.
Những tình huống giả định cũng hữu ích. Cha mẹ có thể hỏi: “Nếu bạn lấy đồ của con mà chưa hỏi, con sẽ nói thế nào?” hoặc “Nếu con và bạn đều muốn làm trưởng nhóm thì có những cách nào để giải quyết?”. Trẻ được luyện trước sẽ có thêm phương án khi tình huống thực sự xuất hiện.
Một nguyên tắc quan trọng khác là tập trung vào hành vi thay vì gắn nhãn tính cách. Câu “Cách con vừa nói có thể khiến bạn tổn thương” cho trẻ biết cụ thể điều cần thay đổi hơn so với “Con cư xử rất tệ”.
Kỹ năng ứng xử có thể rèn luyện qua trải nghiệm
Kỹ năng ứng xử khó hình thành nếu trẻ chỉ học các quy tắc bằng lý thuyết. Các em cần cơ hội giao tiếp, hợp tác, gặp bất đồng, thử cách giải quyết và nhận phản hồi để từng bước điều chỉnh hành vi.
FPT Schools hiện triển khai Chương trình Phát triển cá nhân từ Tiểu học đến THPT, trong đó có các nội dung về tự quản lý, giao tiếp và hợp tác, tư duy phản biện và nhận thức xã hội. Học sinh được tiếp cận thông qua tình huống thực tiễn, dự án nhóm và các hoạt động trải nghiệm thay vì chỉ học kiến thức lý thuyết.
Website FPT Schools cũng cho biết việc phát triển kỹ năng mềm được lồng ghép vào PDP, dự án nhóm, câu lạc bộ, ngoại khóa và trải nghiệm thực tế, qua đó tạo thêm môi trường để học sinh rèn giao tiếp, làm việc nhóm, sáng tạo và khả năng thích ứng.
Đồng hành để trẻ biết ứng xử phù hợp trong từng tình huống
Kỹ năng ứng xử không đơn thuần là biết nói lời lịch sự mà bao gồm khả năng lắng nghe, diễn đạt rõ ràng, quản lý cảm xúc, tôn trọng khác biệt, giải quyết bất đồng và bảo vệ giới hạn cá nhân. Bên cạnh kỹ năng cá nhân, văn hóa ứng xử học đường còn đề cập đến cách các thành viên trong môi trường giáo dục cùng xây dựng những chuẩn mực giao tiếp tôn trọng, an toàn và phù hợp. Đây là những năng lực cần được rèn luyện từng bước thông qua gia đình, trường học và những trải nghiệm thực tế.
Tại FPT Schools, các hoạt động Phát triển cá nhân, học tập dự án, làm việc nhóm và trải nghiệm tạo thêm cơ hội để học sinh thực hành giao tiếp, hợp tác và giải quyết các tình huống trong môi trường tập thể. Việc trẻ được thử, nhận phản hồi và điều chỉnh cách hành động cũng phù hợp với mục tiêu phát triển kỹ năng và năng lực xã hội thay vì chỉ tiếp nhận lý thuyết.
Phụ huynh có thể tìm hiểu thêm ứng xử là gì để hiểu nền tảng của hành vi ứng xử, cách ứng xử với bạn bè để đồng hành với con trong các mối quan hệ đồng trang lứa hoặc văn hóa ứng xử học đường để hiểu rộng hơn cách trẻ cùng những thành viên khác xây dựng môi trường trường học tôn trọng và an toàn.
