Karate của nước nào và lịch sử hình thành môn võ nổi tiếng thế giới

Karate của nước nào là câu hỏi thường gặp khi phụ huynh hoặc học sinh tìm hiểu về nguồn gốc của môn võ nổi tiếng này. Câu trả lời ngắn gọn là Karate được xem là một môn võ của Nhật Bản, nhưng nơi hình thành trực tiếp của Karate là Okinawa – vùng đất từng thuộc Vương quốc Ryukyu trước khi trở thành một phần của Nhật Bản hiện đại. Vì vậy, nếu chỉ trả lời “Nhật Bản” thì đúng về quốc gia ngày nay, nhưng để hiểu đầy đủ lịch sử Karate cần nhìn sâu hơn vào bối cảnh Okinawa và Ryukyu.

Dưới góc nhìn giáo dục, việc tìm hiểu Karate của nước nào không chỉ giúp trẻ biết thêm một dữ kiện về thể thao. Lịch sử của Karate cho thấy một môn võ có thể được hình thành qua nhiều thế hệ, chịu ảnh hưởng của giao lưu văn hóa rồi tiếp tục thay đổi khi đi vào trường học, hệ thống võ đạo Nhật Bản và các tổ chức thể thao quốc tế. Đây cũng là lý do phụ huynh nên phân biệt rõ giữa nơi Karate ra đời, quốc gia Karate thuộc về trong bối cảnh hiện đại và những ảnh hưởng văn hóa góp phần vào quá trình phát triển.

Phụ huynh quan tâm đến giáo dục thể chất và các hoạt động phát triển toàn diện cho học sinh có thể tham khảo thêm tại FPT Schools.

Karate của nước nào? Câu trả lời là Nhật Bản, cụ thể từ Okinawa

Ngày nay, Karate được công nhận rộng rãi là một môn võ Nhật Bản. Nơi khởi nguồn của Karate là Okinawa, quần đảo nằm ở phía nam Nhật Bản. Tuy nhiên, Okinawa không phải lúc nào cũng có vị thế hành chính như hiện nay. Trong nhiều thế kỷ, khu vực này là trung tâm của Vương quốc Ryukyu, một vương quốc có quan hệ giao thương với Trung Quốc, Nhật Bản và nhiều khu vực châu Á.

Chính bối cảnh đó làm cho câu hỏi Karate của nước nào cần một câu trả lời có thêm lớp lịch sử. Theo chính quyền tỉnh Okinawa, nguồn gốc chính xác của Karate có nhiều giả thuyết, nhưng gốc rễ của môn võ được liên hệ với “Te” – một hệ thống võ thuật tay không được phát triển tại Ryukyu. Nguồn này cũng cho biết quá trình giao lưu với võ thuật Trung Hoa có ảnh hưởng tới sự phát triển của võ thuật Okinawa.

Vì vậy, khi giải thích cho trẻ Karate của nước nào, phụ huynh có thể nói ngắn gọn: Karate là môn võ của Nhật Bản, ra đời và phát triển từ Okinawa, trên nền tảng võ thuật bản địa của Ryukyu và có tiếp nhận ảnh hưởng từ giao lưu với Trung Hoa.

Vì sao Okinawa có vai trò đặc biệt trong lịch sử Karate?

Okinawa nằm trên tuyến giao thương quan trọng giữa Nhật Bản, Trung Quốc và nhiều khu vực khác của châu Á. Trong thời Vương quốc Ryukyu, hoạt động giao lưu thương mại và văn hóa diễn ra mạnh, tạo điều kiện để kỹ thuật, tư tưởng và hình thức rèn luyện từ nhiều khu vực tiếp xúc với nhau.

Để hiểu rõ Karate của nước nào, cần nhìn vào chính bối cảnh giao lưu đó thay vì chỉ căn cứ trên bản đồ Nhật Bản hiện nay. Karate được hình thành trong một môi trường văn hóa Ryukyu riêng biệt, sau đó mới tiếp tục phát triển trong hệ thống Nhật Bản hiện đại.

Tài liệu chính thức của tỉnh Okinawa cho biết một dạng võ thuật gọi là “Te” đã tồn tại tại Ryukyu. Một ghi chép năm 1721 trong tác phẩm của sứ thần Trung Hoa Xu Baoguang có nhắc tới một thuật ngữ Ryukyu được cho là liên quan tới cách sử dụng nắm đấm, từ đó cho thấy những hình thức võ tay không đã có mặt ở khu vực này từ khá sớm. Tuy nhiên, không nên lấy mốc này để khẳng định Karate hiện đại đã hoàn chỉnh từ thế kỷ XVIII.

Đây là điểm quan trọng khi tìm hiểu Karate của nước nào: lịch sử của môn võ không xuất hiện trong một ngày hay do một cá nhân duy nhất “phát minh”. Karate được hình thành qua một quá trình dài, trong đó võ thuật bản địa Okinawa dần được hệ thống hóa và chịu thêm các ảnh hưởng từ bên ngoài.

Từ “Te” của Ryukyu đến những nền tảng của Karate

“Te” trong tiếng Okinawa có nghĩa gần với “tay”. Đây là tên gọi thường được dùng để chỉ các hệ thống võ thuật bản địa phát triển tại Ryukyu. Theo nguồn chính thức của Okinawa, những hình thức luyện tập này về sau phát triển thành các kỹ thuật tay không, các bài kata và cả phương pháp sử dụng một số võ cụ truyền thống.

Khi nghiên cứu Karate của nước nào, “Te” là một mắt xích quan trọng bởi nó cho thấy Karate không bắt đầu từ hệ thống thi đấu hiện đại mà có nền tảng lâu đời hơn trong văn hóa võ thuật Okinawa.

Ở giai đoạn đầu, việc truyền dạy chủ yếu diễn ra giữa các thầy và môn sinh. Vì thiếu tài liệu viết đương thời đầy đủ, nhiều chi tiết về nguồn gốc sớm của Karate vẫn còn là chủ đề nghiên cứu. Do đó, khi trả lời Karate của nước nào, không nên kể lịch sử theo kiểu một năm cụ thể hoặc một người cụ thể sáng tạo ra toàn bộ Karate.

Điều có cơ sở chắc hơn là Okinawa được xem là quê hương trực tiếp của Karate, và võ thuật tại đây đã phát triển trong môi trường văn hóa Ryukyu trước khi được phổ biến rộng hơn trong Nhật Bản hiện đại.

Võ thuật Trung Hoa ảnh hưởng tới Karate như thế nào?

Do Ryukyu có quan hệ giao thương lâu dài với Trung Quốc, các yếu tố của võ thuật Trung Hoa đã có ảnh hưởng tới võ thuật Okinawa. Nghị quyết về “Ngày Karate” của tỉnh Okinawa cũng nhắc tới việc võ thuật Trung Hoa được truyền tới Ryukyu trong giai đoạn khoảng thế kỷ XV–XVI và được tiếp nhận vào quá trình phát triển của Karate.

Tuy nhiên, ảnh hưởng không đồng nghĩa với nguồn gốc duy nhất. Đây là lý do khi phụ huynh tìm Karate của nước nào, câu trả lời “Trung Quốc” là chưa chính xác nếu đang hỏi về quốc gia xuất xứ của Karate hiện đại. Trung Hoa có ảnh hưởng quan trọng, nhưng Karate hình thành và được hệ thống hóa tại Okinawa.

Nói cách khác, Karate của nước nào không thể được trả lời bằng cách nhìn vào một yếu tố ảnh hưởng duy nhất. Cách hiểu phù hợp hơn là võ thuật Ryukyu có nền tảng bản địa, tiếp nhận một số kỹ thuật và tư tưởng từ giao lưu với bên ngoài rồi được nhiều thế hệ võ sư Okinawa tiếp tục điều chỉnh.

Karate bắt đầu đi vào giáo dục và đời sống cộng đồng tại Okinawa

Một bước chuyển quan trọng xảy ra vào cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX. Sau khi Vương quốc Ryukyu bị giải thể và Okinawa trở thành một tỉnh của Nhật Bản, Karate dần chuyển từ hình thức truyền dạy tương đối hạn chế sang môi trường rộng hơn.

Nguồn của tỉnh Okinawa ghi nhận vai trò của các võ sư như Matsumura Sokon, Higaonna Kanryo, Matsumora Kosaku và đặc biệt là Itosu Anko trong việc phát triển và phổ biến Karate. Sau năm 1879, những nỗ lực của Itosu cùng các võ sư khác góp phần đưa môn võ vào giáo dục và phổ biến rộng hơn trong cộng đồng.

Đây là giai đoạn rất quan trọng nếu muốn hiểu Karate của nước nào dưới góc độ lịch sử. Karate không chỉ được hình thành tại Okinawa mà còn được chính các võ sư Okinawa hệ thống hóa trước khi bước sang một giai đoạn mới tại Nhật Bản đại lục.

Mốc này giúp trả lời sâu hơn câu hỏi Karate của nước nào: Karate có quê hương ở Okinawa, nhưng quá trình trở thành một môn võ Nhật Bản có phạm vi toàn quốc diễn ra sau đó.

Gichin Funakoshi và bước ngoặt năm 1922

Trong lịch sử Karate hiện đại, Gichin Funakoshi là một nhân vật đặc biệt quan trọng. Ông sinh tại Shuri, Okinawa năm 1868 và học võ từ các bậc thầy Okinawa. Năm 1922, Funakoshi tới Tokyo để giới thiệu Karate tại một triển lãm thể dục do Bộ Giáo dục Nhật Bản tổ chức. Sau sự kiện này, ông ở lại Tokyo và tiếp tục giảng dạy.

Japan Karate Association xem sự kiện năm 1922 là một mốc lớn trong quá trình Karate được giới thiệu tới Nhật Bản đại lục. Từ đây, Karate dần xuất hiện trong nhiều trường đại học và câu lạc bộ, mở rộng ra ngoài phạm vi Okinawa.

Nếu chỉ hỏi Karate của nước nào, người học dễ bỏ qua vai trò trung gian của Funakoshi. Ông không “phát minh ra Karate”, nhưng có vai trò rất lớn trong việc đưa Karate Okinawa vào hệ thống võ đạo Nhật Bản hiện đại và phổ biến môn võ trên quy mô rộng hơn.

Quá trình Funakoshi đưa Karate tới Tokyo cũng giúp câu hỏi Karate của nước nào có thêm một lớp nghĩa: Karate sinh ra ở Okinawa nhưng được phổ biến và định hình mạnh hơn trong xã hội Nhật Bản đại lục vào thế kỷ XX.

Tại sao tên gọi Karate lại gắn với nghĩa “tay không”?

Tên Karate ngày nay thường được viết bằng hai chữ Hán mang nghĩa “không” và “tay”, từ đó được hiểu là “tay không”. Tuy nhiên, lịch sử tên gọi phức tạp hơn.

Japan Karate Association cho biết Funakoshi từng sử dụng cách viết liên quan đến nghĩa “Chinese hand” trong giai đoạn đầu. Sau đó, ông chuyển sang cách viết “empty hand” và dùng tên Karate-do, nhấn mạnh không chỉ kỹ thuật chiến đấu mà còn con đường rèn luyện. Theo JKA, Funakoshi thực hiện sự thay đổi tên gọi này vào năm 1929.

Chi tiết này có ý nghĩa khi giải thích Karate của nước nào, bởi nó phản ánh quá trình môn võ Okinawa được định hình lại trong bối cảnh võ đạo Nhật Bản. Karate dần được nhìn nhận cùng với những môn võ đạo Nhật Bản khác ở khía cạnh rèn luyện kỹ thuật, thân thể và tinh thần.

Lịch sử tên gọi cũng cho thấy khi trả lời Karate của nước nào, không nên lấy một chữ trong tên gọi ở một giai đoạn lịch sử để suy ra toàn bộ nguồn gốc của môn võ.

Tuy nhiên, không nên hiểu năm 1929 là “năm Karate ra đời”. Karate đã có nền tảng lâu trước đó; đây chủ yếu là một mốc quan trọng trong quá trình chuẩn hóa tên gọi và phổ biến Karate-do.

Từ Okinawa đến các trường phái Karate lớn

Khi Karate phát triển tại Okinawa và Nhật Bản đại lục, nhiều dòng phái được hình thành dựa trên hệ thống kỹ thuật và truyền thừa khác nhau.

Trong số những dòng được biết đến rộng rãi có Shotokan, Shito-ryu, Goju-ryu và Wado-ryu. Nguồn chính thức của tỉnh Okinawa cũng nhắc tới bốn trường phái này khi nói về quá trình Karate lan rộng tại Nhật Bản và thế giới.

Shotokan gắn chặt với Gichin Funakoshi. Goju-ryu được phát triển bởi Miyagi Chojun từ nền tảng Karate Okinawa. Shito-ryu gắn với Mabuni Kenwa. Wado-ryu được phát triển bởi Otsuka Hironori tại Nhật Bản đại lục.

Sự xuất hiện của nhiều trường phái giúp hiểu Karate của nước nào theo hướng chính xác hơn: nguồn gốc của môn võ có thể thống nhất ở Okinawa, nhưng quá trình phát triển về sau rất đa dạng.

Những khác biệt giữa các trường phái không làm thay đổi câu trả lời Karate của nước nào, mà cho thấy sau khi rời khỏi Okinawa, Karate tiếp tục được phát triển theo nhiều hướng trong văn hóa võ đạo Nhật Bản.

Karate lan ra thế giới như thế nào?

Quá trình quốc tế hóa Karate không chỉ diễn ra theo một con đường. Các võ sư Okinawa và Nhật Bản đã đi giảng dạy ở nước ngoài, trong khi người nước ngoài tới Okinawa học tập rồi mang kiến thức trở về quốc gia của mình.

Tỉnh Okinawa ghi nhận các võ sư đã truyền bá Karate tại Hawaii, Bắc Mỹ, Nam Mỹ và châu Âu trong thế kỷ XX. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, sự hiện diện của quân nhân Mỹ tại Okinawa cũng tạo thêm một kênh để Karate được học và truyền ra bên ngoài Nhật Bản.

Bối cảnh này lý giải vì sao nhiều người hiện nay tìm kiếm Karate của nước nào dù môn võ đã hiện diện tại rất nhiều quốc gia. Mức độ phổ biến toàn cầu không làm mất đi nguồn gốc Okinawa của Karate.

Các tổ chức Karate quốc tế, hệ thống giải đấu và hoạt động đào tạo sau đó tiếp tục giúp môn võ có mặt ở ngày càng nhiều nơi. Vì thế, khi tìm hiểu Karate của nước nào, dễ có cảm giác Karate “thuộc về thế giới” do mức độ phổ biến rộng, nhưng nguồn gốc văn hóa của môn võ vẫn gắn với Okinawa và Nhật Bản.

Karate trở thành môn thể thao quốc tế ra sao?

Karate truyền thống không chỉ có thi đấu, nhưng quá trình chuẩn hóa luật đã tạo điều kiện để một nhánh Karate thể thao phát triển mạnh. Hai nội dung quen thuộc là kata – biểu diễn bài quyền – và kumite – đối kháng theo luật.

Một cột mốc dễ nhận thấy là Karate lần đầu xuất hiện trong chương trình Olympic tại Olympic Tokyo 2020. Tài liệu chính thức của Olympic nêu rõ Karate được tổ chức với các nội dung kata và kumite tại Nippon Budokan.

Sự kiện Olympic không phải thời điểm Karate trở thành môn võ quốc tế; môn này đã phổ biến toàn cầu từ nhiều thập kỷ trước. Nhưng đây là dấu mốc cho thấy Karate đã đạt mức chuẩn hóa thi đấu và nhận diện quốc tế rất cao.

Điều đó cũng giúp giải thích vì sao câu hỏi Karate của nước nào vẫn được tìm kiếm nhiều: một môn võ có nguồn gốc địa phương ở Okinawa đã phát triển thành hoạt động thể thao và văn hóa được biết đến trên toàn thế giới.

Karate có phải là võ của Trung Quốc không?

Không nên gọi Karate là võ Trung Quốc.

Lý do gây nhầm lẫn là lịch sử Ryukyu có giao lưu sâu với Trung Hoa, Karate chịu ảnh hưởng của một số hệ thống võ thuật Trung Hoa và cách viết tên gọi trong một số giai đoạn cũng có liên hệ với chữ mang nghĩa “Đường”.

Tuy nhiên, những nguồn lịch sử chính thức của Okinawa xác định Okinawa là nơi Karate hình thành. Vì vậy, nếu hỏi Karate của nước nào theo cách phân loại hiện đại, câu trả lời phù hợp là Nhật Bản, với quê hương cụ thể là Okinawa.

Cách hiểu chính xác hơn là: Karate là võ thuật Okinawa – Nhật Bản có quá trình phát triển chịu ảnh hưởng từ giao lưu văn hóa, trong đó Trung Hoa là một ảnh hưởng quan trọng.

Karate có phải do Gichin Funakoshi sáng lập không?

Không. Đây cũng là một nhầm lẫn thường gặp.

Funakoshi thường được gọi là một trong những nhân vật có ảnh hưởng lớn nhất tới Karate hiện đại và gắn với Shotokan. Ông đóng vai trò quan trọng trong việc giới thiệu Karate tới Nhật Bản đại lục, chuẩn hóa cách giảng dạy và thúc đẩy Karate-do.

Nhưng Karate đã tồn tại ở Okinawa trước Funakoshi. Các võ sư như Matsumura Sokon, Itosu Anko, Higaonna Kanryo và nhiều người khác thuộc những thế hệ trước hoặc cùng thời đã góp phần hình thành các dòng kỹ thuật khác nhau.

Khi nghiên cứu Karate của nước nào, phân biệt “người phổ biến” với “người sáng lập” giúp tránh việc giản lược một lịch sử nhiều thế hệ thành câu chuyện của một cá nhân duy nhất.

Karate và Karate-do có khác nhau không?

Trong cách sử dụng hiện nay, Karate và Karate-do thường được dùng để chỉ cùng hệ thống võ thuật, nhưng hậu tố “do” mang nghĩa “con đường” và nhấn mạnh chiều hướng rèn luyện lâu dài.

Trong bối cảnh võ đạo Nhật Bản, “do” không chỉ nói tới kỹ thuật chiến đấu mà còn gắn với quá trình rèn luyện con người. JKA mô tả Karate-do theo hướng rèn cả thân và tâm, coi việc hoàn thiện bản thân là một mục tiêu quan trọng.

Điều này cũng phản ánh giai đoạn Karate được định hình trong Nhật Bản hiện đại. Vì vậy, khi phụ huynh hỏi Karate của nước nào, việc hiểu khái niệm Karate-do giúp thấy rõ vì sao môn võ ngày nay được nhận diện như một phần của văn hóa võ đạo Nhật Bản chứ không chỉ là hệ thống tự vệ của Okinawa thời trước.

Dòng thời gian ngắn về lịch sử hình thành Karate

Dòng thời gian này giúp câu trả lời Karate của nước nào trở nên dễ hình dung hơn. Karate có gốc Okinawa, được định hình trong quá trình Okinawa trở thành một phần của Nhật Bản và tiếp tục phát triển thành một môn võ Nhật Bản có phạm vi toàn cầu.

Vì sao lịch sử Karate thường có nhiều cách kể khác nhau?

Phần lịch sử sớm của Karate không có hệ thống tài liệu viết đầy đủ như những môn thể thao hiện đại. Nhiều tri thức được truyền trực tiếp từ thầy sang trò, trong khi tên gọi và cách phân loại cũng thay đổi theo thời kỳ.

Ngay cả chính quyền tỉnh Okinawa cũng lưu ý rằng có nhiều giả thuyết về nguồn gốc ban đầu của Karate. Điều này là lý do các bài viết đôi khi đưa ra những câu chuyện khác nhau về lệnh cấm vũ khí, những chuyến truyền võ từ Trung Hoa hoặc thời điểm chính xác Karate xuất hiện.

Khi tìm hiểu Karate của nước nào, phụ huynh và học sinh nên ưu tiên những kết luận được các nguồn chính thức hỗ trợ rõ: Okinawa là quê hương của Karate; võ thuật Ryukyu là nền tảng quan trọng; giao lưu với Trung Hoa có ảnh hưởng; và Karate được phổ biến mạnh tại Nhật Bản đại lục từ đầu thế kỷ XX.

Với những chi tiết còn tranh luận, cách viết phù hợp là nói “được cho là”, “có giả thuyết” hoặc “nguồn hiện có ghi nhận”, thay vì biến giả thuyết thành sự thật chắc chắn.

Hiểu nguồn gốc Karate giúp trẻ học môn võ này như thế nào?

Với trẻ em, biết Karate của nước nào giúp Karate không chỉ còn là chuỗi đấm, đá và đai màu. Trẻ có thể hiểu rằng mỗi động tác nằm trong một truyền thống văn hóa, được truyền và điều chỉnh qua nhiều thế hệ.

Điều đó cũng giúp phụ huynh giải thích vì sao trong lớp Karate thường có nghi thức chào, quy tắc dojo, kata và yêu cầu kiểm soát kỹ thuật. Những yếu tố này không chỉ mang tính hình thức mà còn liên quan tới quá trình Karate được phát triển như một hệ thống rèn luyện.

Tuy nhiên, lịch sử không nên được dùng để thần thoại hóa môn võ. Karate vẫn có nhiều trường phái, cách huấn luyện và mục tiêu khác nhau. Một lớp dành cho trẻ cần được đánh giá dựa trên chất lượng giảng dạy, an toàn và mức độ phù hợp chứ không chỉ dựa vào việc tự nhận là “truyền thống”.

Nếu phụ huynh muốn tìm hiểu thêm về vai trò của võ thuật trong giáo dục thể chất, có thể tham khảo nội dung về Vovinam trong hoạt động giáo dục tại FPT Schools. Đây là nội dung về Vovinam, không phải Karate, nhưng giúp phụ huynh thấy cách một môn võ có thể được đặt trong bối cảnh giáo dục thể chất và rèn luyện học sinh.

Phụ huynh nên giải thích Karate của nước nào cho trẻ ra sao?

Với học sinh Tiểu học, có thể nói đơn giản: “Karate là môn võ của Nhật Bản, sinh ra ở Okinawa. Ngày xưa Okinawa thuộc Vương quốc Ryukyu và có nhiều hoạt động giao lưu với các nước xung quanh”.

Với học sinh THCS hoặc THPT, cha mẹ có thể bổ sung rằng lịch sử Karate là kết quả của nhiều lớp ảnh hưởng: võ thuật bản địa Ryukyu, giao lưu với Trung Hoa, quá trình đưa Karate vào giáo dục Okinawa và sự phổ biến trên Nhật Bản đại lục từ thế kỷ XX.

Cách giải thích này vừa trả lời đúng Karate của nước nào, vừa tránh hai cách nói quá đơn giản: “Karate hoàn toàn từ Nhật Bản đại lục” hoặc “Karate thực chất là võ Trung Quốc”.

Karate của nước nào và vì sao môn võ này nổi tiếng toàn thế giới?

Karate của nước nào có câu trả lời rõ nhất là Nhật Bản, với quê hương lịch sử nằm tại Okinawa. Trước khi Okinawa có vị thế như hiện nay, vùng đất này là trung tâm của Vương quốc Ryukyu – nơi võ thuật bản địa phát triển trong môi trường giao lưu mạnh với Trung Quốc, Nhật Bản và nhiều khu vực khác của châu Á.

Karate không xuất hiện từ một thời điểm duy nhất. Từ các hệ thống “Te” của Ryukyu, môn võ dần được phát triển bởi nhiều thế hệ võ sư Okinawa, được đưa vào môi trường giáo dục và sau đó được Gichin Funakoshi cùng các võ sư khác phổ biến tại Nhật Bản đại lục.

Trong thế kỷ XX, các trường phái phát triển, nhiều võ sư đi giảng dạy ở nước ngoài và Karate dần có hệ thống tổ chức, thi đấu quốc tế. Việc xuất hiện tại Olympic Tokyo 2020 là một dấu mốc dễ nhận thấy của hành trình từ một truyền thống võ thuật Okinawa tới môn võ được biết đến trên toàn cầu.

Vì vậy, câu trả lời đầy đủ cho Karate của nước nào không chỉ là “Nhật Bản”. Điều đáng nhớ hơn là Karate mang dấu ấn đặc biệt của Okinawa, được hình thành từ lịch sử Ryukyu, tiếp nhận ảnh hưởng qua giao lưu văn hóa và tiếp tục được phát triển trong hệ thống võ đạo Nhật Bản hiện đại.

Với phụ huynh và học sinh, hiểu đúng lịch sử giúp nhìn Karate không chỉ như một môn đối kháng mà còn như một phần của văn hóa võ thuật có quá trình phát triển lâu dài. Khi tìm hiểu thêm về giáo dục thể chất, kỹ năng và các hoạt động giúp học sinh phát triển toàn diện, phụ huynh có thể tiếp tục tham khảo tại FPT Schools.