Cách đọc sách cùng con: 6 cách giúp trẻ hứng thú và chủ động trò chuyện

Cách đọc sách cùng con không chỉ là cha mẹ đọc thành tiếng còn trẻ ngồi nghe. Khi được tổ chức phù hợp, giờ đọc có thể trở thành một khoảng thời gian để con quan sát, dự đoán, đặt câu hỏi, kể lại bằng lời của mình và chia sẻ những điều khiến con tò mò. Chính những cuộc trò chuyện nhỏ quanh một cuốn sách mới giúp trẻ cảm nhận rằng đọc không phải nhiệm vụ phải hoàn thành, mà là một hoạt động có sự kết nối và niềm vui.

Dưới góc nhìn giáo dục, cách đọc sách cùng con hiệu quả cần thay đổi theo độ tuổi và khả năng đọc. Trẻ nhỏ có thể cần cha mẹ chỉ tranh, đổi giọng nhân vật và giúp gọi tên sự vật; trẻ mới biết đọc có thể thay phiên từng câu hoặc từng trang; trẻ lớn hơn lại cần người lớn biết lùi lại, lắng nghe và tôn trọng cách hiểu riêng. Mục tiêu không phải kiểm tra con nhớ được bao nhiêu, mà giúp trẻ ngày càng chủ động tham gia vào quá trình đọc.

Phụ huynh quan tâm đến môi trường giáo dục chú trọng khả năng tự học, khám phá và văn hóa đọc có thể tìm hiểu thêm tại FPT Schools.

Vì sao đọc cùng con không nên chỉ là “cha mẹ đọc – trẻ nghe”?

Ở những năm đầu, việc nghe người lớn đọc thành tiếng rất có giá trị. Tuy nhiên, nếu mọi buổi đọc đều chỉ diễn ra một chiều, trẻ ít có cơ hội dùng chính ngôn ngữ của mình để mô tả, dự đoán và phản hồi.

Trong cách đọc sách cùng con, sự tham gia của trẻ quan trọng không kém giọng đọc của người lớn. UNICEF khuyến nghị khi đọc với trẻ, cha mẹ có thể nói về nhân vật và đồ vật trong sách, thay đổi giọng đọc, đặt câu hỏi về điều có thể xảy ra tiếp theo và lắng nghe câu trả lời của con. Với trẻ bắt đầu biết đọc, người lớn có thể thay phiên đọc câu, trang rồi dần đến chương.

Vì vậy, cách đọc sách cùng con nên tạo ra sự qua lại. Có lúc cha mẹ kể, có lúc con nói; có lúc người lớn đặt câu hỏi, có lúc trẻ đặt câu hỏi ngược lại. Khi vai trò được chia sẻ, cuốn sách trở thành điểm khởi đầu cho cuộc trò chuyện.

Điều quan trọng nhất là giữ cảm giác dễ chịu trong giờ đọc

Nếu mỗi lần mở sách đều gắn với yêu cầu “đọc cho đúng”, “kể lại ngay” hoặc “trả lời đủ câu hỏi”, trẻ có thể nhanh chóng xem đọc sách như một dạng bài tập.

Trong cách đọc sách cùng con, không phải trang nào cũng cần phân tích. Có những đoạn chỉ cần cùng cười, cùng bất ngờ hoặc dừng lại ngắm tranh. Một trải nghiệm đọc tích cực thường bắt đầu từ cảm giác con được ở cạnh người lớn mà không bị đánh giá liên tục.

UNICEF gợi ý chỉ 10–15 phút đọc cùng mỗi ngày cũng có thể đủ để khơi gợi sự tò mò. Điều này cho thấy chất lượng tương tác quan trọng hơn việc kéo dài thời gian bằng mọi giá.

6 cách đọc sách cùng con giúp trẻ hứng thú và chủ động trò chuyện

Sáu cách dưới đây có thể điều chỉnh theo tuổi và khả năng của trẻ. Cha mẹ không cần áp dụng đủ cả sáu trong một buổi. Chỉ cần chọn một hoặc hai cách phù hợp với cuốn sách và trạng thái của con, sau đó để cuộc trò chuyện phát triển tự nhiên.

1. Để trẻ tham gia chọn cuốn sách trước khi bắt đầu đọc

Một cách đọc sách cùng con hiệu quả nên bắt đầu trước cả khi mở trang đầu tiên: cho trẻ có tiếng nói trong việc chọn sách. Khi được chọn một phần nội dung mình muốn đọc, trẻ dễ cảm thấy đây là hoạt động của chính mình hơn là nhiệm vụ cha mẹ giao.

Với trẻ nhỏ, cha mẹ có thể đưa ra hai hoặc ba cuốn phù hợp rồi để con chọn. Với trẻ lớn hơn, hãy cùng con đi thư viện, xem kệ sách hoặc tìm một chủ đề con đang quan tâm. Người lớn vẫn có thể kiểm tra độ phù hợp của nội dung, nhưng không nên quyết định toàn bộ danh sách.

UNICEF cũng khuyến nghị cha mẹ chú ý tới sở thích của trẻ và tìm sách về chủ đề con yêu thích. Nếu trẻ mê động vật, bóng đá, không gian hay truyện tranh, đó có thể là điểm bắt đầu rất tốt cho một cuộc đọc.

Trong cách đọc sách cùng con, quyền lựa chọn giúp giảm cảm giác bị ép. Một trẻ tự lấy cuốn sách về khủng long có thể sẵn sàng nói nhiều hơn về nội dung đó so với một cuốn truyện được người lớn chọn chỉ vì “có bài học hay”.

Cha mẹ cũng có thể hỏi trước khi đọc: “Con chọn cuốn này vì điều gì?” hoặc “Con nghĩ câu chuyện sẽ nói về gì?”. Những câu hỏi đơn giản giúp trẻ bước vào hoạt động bằng sự tò mò của chính mình.

2. Bắt đầu từ tranh, bìa sách và những chi tiết trẻ nhìn thấy

Trước khi đọc chữ, hãy dành một chút thời gian nhìn bìa, tên sách và hình minh họa. Đây là cách đọc sách cùng con đặc biệt phù hợp với trẻ mầm non và đầu Tiểu học vì con có thể tham gia ngay cả khi chưa đọc thành thạo.

Cha mẹ có thể hỏi: “Con nhìn thấy ai?”, “Bạn ấy đang làm gì?”, “Con đoán đây là ở đâu?”. Không cần biến thành bài kiểm tra nhận biết. Nếu trẻ chỉ nói một chi tiết nhỏ, hãy tiếp tục từ chính điều con chú ý.

Trong lúc đọc, hình ảnh cũng có thể là điểm dừng để trẻ kể lại bằng lời riêng. Khi nhân vật có biểu cảm rõ, cha mẹ có thể hỏi: “Con nghĩ bạn ấy đang cảm thấy thế nào?”. Nếu trẻ trả lời khác suy nghĩ của người lớn, hãy hỏi thêm “Điều gì làm con nghĩ vậy?” thay vì sửa ngay.

UNICEF gợi ý cha mẹ nói về nhân vật, đồ vật và hình ảnh khi đọc với trẻ. Cách tương tác này giúp trẻ kết nối điều nhìn thấy với ngôn ngữ và nội dung câu chuyện.

Với cách đọc sách cùng con này, tranh không phải phần trang trí bên cạnh chữ mà là một nguồn thông tin. Trẻ học cách quan sát chi tiết, suy luận và diễn đạt điều mình thấy.

3. Dùng câu hỏi mở nhưng không hỏi quá nhiều

Câu hỏi có thể làm buổi đọc sinh động hơn, nhưng hỏi liên tục sau mỗi câu sẽ khiến trẻ cảm thấy đang bị kiểm tra. Vì vậy, cách đọc sách cùng con nên ưu tiên một vài câu hỏi mở đúng lúc.

Thay vì chỉ hỏi “Đây là con gì?” hoặc “Nhân vật tên gì?”, cha mẹ có thể dùng những câu như “Con nghĩ chuyện gì sẽ xảy ra tiếp?”, “Tại sao bạn ấy lại làm vậy?” hoặc “Nếu là con, con sẽ chọn cách nào?”.

UNICEF khuyến nghị người lớn đặt những câu hỏi về điều trẻ đang đọc, dự đoán diễn biến và lý do nhân vật hành động. Tài liệu hướng dẫn đọc hiểu dành cho gia đình cũng lưu ý chỉ cần chọn một số câu hỏi phù hợp với độ tuổi và sở thích, không cần hỏi dày đặc trước, trong và sau khi đọc.

Đây là điểm quan trọng trong cách đọc sách cùng con: câu hỏi phải mở ra cuộc trò chuyện, không đóng lại bằng một đáp án duy nhất. Nếu trẻ trả lời ngắn, cha mẹ có thể phản hồi bằng sự tò mò: “À, con nghĩ bạn ấy sợ. Chi tiết nào làm con thấy vậy?”.

Nếu con không muốn trả lời, hãy tiếp tục đọc. Không phải lúc nào trẻ cũng muốn phân tích. Tôn trọng nhịp của con giúp giờ đọc giữ được sự tự nhiên.

4. Thay phiên đọc và để trẻ tham gia theo khả năng

Với trẻ bắt đầu biết đọc, cha mẹ không cần chuyển ngay từ “đọc cho con nghe” sang “con phải tự đọc”. Một cách đọc sách cùng con nhẹ nhàng hơn là thay phiên theo đúng khả năng hiện tại.

Trẻ có thể chỉ đọc những từ quen thuộc, sau đó từng câu, từng trang rồi dần tới đoạn dài hơn. Cha mẹ đọc phần khó để mạch câu chuyện không bị ngắt quá nhiều. UNICEF cũng gợi ý hình thức thay phiên này để trẻ tăng dần sự tự tin khi đọc thành tiếng.

Nếu con phát âm sai, không nhất thiết sửa mọi lỗi ngay lập tức. Với lỗi làm thay đổi nghĩa hoặc từ con đang học, cha mẹ có thể đọc lại nhẹ nhàng. Với lỗi nhỏ nhưng trẻ vẫn hiểu nội dung, đôi khi nên để mạch đọc tiếp tục.

Trong cách đọc sách cùng con, mục tiêu không phải biến buổi tối thành giờ luyện đọc ở trường. Cha mẹ đang hỗ trợ trẻ cảm nhận rằng mình có khả năng tham gia vào cuốn sách.

Với trẻ đã đọc tốt, hai người có thể thay phiên chương hoặc mỗi người đọc riêng rồi gặp nhau ở một đoạn đã thống nhất để trò chuyện. “Đọc cùng” khi đó không nhất thiết là ngồi sát bên nhau từ trang đầu tới trang cuối.

5. Kết nối câu chuyện với trải nghiệm thật của trẻ

Một cuốn sách trở nên gần gũi hơn khi trẻ nhận ra câu chuyện có liên quan tới điều mình từng thấy, từng cảm nhận hoặc đang quan tâm. Đây là cách đọc sách cùng con giúp cuộc trò chuyện vượt ra khỏi nội dung trên trang.

Nếu nhân vật lần đầu đi học, cha mẹ có thể hỏi: “Ngày đầu vào lớp mới con nhớ điều gì nhất?”. Nếu truyện nói về một bạn làm mất đồ, có thể liên hệ tới lần con từng quên bình nước hoặc đồ dùng.

Điều quan trọng là liên hệ vừa đủ. Không cần sau mỗi tình huống lại biến thành lời dạy “thấy chưa, con cũng phải…”. Khi mọi câu chuyện đều kết thúc bằng bài học đạo đức, trẻ có thể giảm hứng thú chia sẻ vì biết rằng lời nói của mình sẽ bị dùng để giáo huấn.

Trong cách đọc sách cùng con, cha mẹ nên chia sẻ cả trải nghiệm của mình: “Hồi nhỏ mẹ cũng từng sợ như bạn này” hoặc “Bố chưa từng thử việc đó, nhưng bố thấy khá thú vị”. Sự trao đổi hai chiều giúp trẻ cảm nhận người lớn cũng là người đọc và người trò chuyện, không chỉ là người hỏi.

Cách này đặc biệt hữu ích với trẻ lớn vì sách có thể trở thành một điểm trung gian để nói về tình bạn, cảm xúc, thất bại, lựa chọn hoặc những điều con khó mở lời trực tiếp.

6. Để trẻ dẫn dắt một phần cuộc đọc và tôn trọng cách hiểu riêng

Trong cách đọc sách cùng con, người lớn không nhất thiết luôn là người đặt câu hỏi. Hãy để trẻ dừng ở trang mình thích, quay lại đoạn trước, hỏi về một từ, đổi giọng nhân vật hoặc kể điều con liên tưởng.

Với trẻ nhỏ, con có thể muốn nghe đi nghe lại cùng một câu chuyện. Điều này không phải dấu hiệu “không chịu đọc sách mới”. Sự quen thuộc giúp trẻ dự đoán, nhớ câu lặp và tham gia nhiều hơn ở những lần đọc sau.

Với trẻ lớn hơn, cha mẹ cần tôn trọng khả năng con có cách hiểu khác. Một nhân vật người lớn thấy đáng thương có thể khiến trẻ khó chịu; một cái kết cha mẹ thấy buồn có thể được con nhìn theo hướng tích cực. Hãy hỏi lý do thay vì vội sửa cảm nhận.

UNICEF nhấn mạnh việc lắng nghe trẻ, thể hiện sự quan tâm và sử dụng câu hỏi mở giúp con phát triển khả năng kể chuyện và diễn đạt. Điều này rất phù hợp với cách đọc sách cùng con theo hướng đối thoại.

Khi trẻ bắt đầu tự hỏi “Tại sao tác giả lại viết vậy?” hoặc “Nếu phần sau khác đi thì sao?”, cha mẹ có thể thấy vai trò của mình đang thay đổi. Con không còn chỉ nghe một câu chuyện mà đang trở thành người chủ động suy nghĩ về câu chuyện đó.

Bảng tóm tắt 6 cách để cha mẹ dễ áp dụng

Sáu cách trên cho thấy cách đọc sách cùng con không cần quá nhiều kỹ thuật. Khi thực hiện cách đọc sách cùng con, cha mẹ nên ưu tiên phản ứng thật của trẻ hơn việc cố làm đủ một danh sách bước. Điều quan trọng là chuyển từ mục tiêu “đọc hết cuốn” sang “cùng tham gia vào câu chuyện”.

Đọc cùng con bao lâu mỗi ngày là phù hợp?

Không có thời lượng bắt buộc áp dụng cho mọi trẻ. UNICEF gợi ý khoảng 10–15 phút mỗi ngày đã có thể khơi gợi hứng thú ở trẻ, đặc biệt khi thời gian đó diễn ra đều và dễ chịu.

Với trẻ nhỏ, một cuốn rất ngắn có thể đã đủ. Có ngày con muốn đọc lại ba lần; có ngày mới vài trang đã mất tập trung. Cha mẹ nên quan sát thay vì cố hoàn thành mục tiêu phút.

Trong cách đọc sách cùng con, thời điểm dừng cũng quan trọng. Nếu con đang vui nhưng bắt đầu mệt, dừng khi trải nghiệm vẫn tích cực thường tốt hơn cố đọc tới trang cuối rồi kết thúc bằng căng thẳng.

Khi trẻ lớn, giờ đọc cùng có thể ít thường xuyên hơn nhưng cuộc trò chuyện sâu hơn. Gia đình không nhất thiết ngồi chung mỗi ngày; chỉ cần duy trì được một nhịp để sách vẫn là chủ đề có thể chia sẻ.

Không sửa mọi lỗi khi con đọc thành tiếng

Trẻ mới đọc thường phát âm sai, bỏ từ hoặc phải dừng lại lâu. Nếu cha mẹ sửa từng lỗi, con dễ tập trung vào việc tránh sai hơn là hiểu câu chuyện.

Trong cách đọc sách cùng con, hãy chọn lỗi cần sửa. Nếu từ đó quan trọng với nghĩa, cha mẹ có thể đọc đúng nhẹ nhàng rồi tiếp tục. Nếu trẻ tự nhận ra và sửa, hãy để con xử lý.

Nếu một trang có quá nhiều từ khó, đó có thể là dấu hiệu cuốn sách đang vượt khả năng tự đọc. Cha mẹ có thể nhận lại phần đọc chính thay vì buộc trẻ cố hết trang.

Đọc cùng cần giữ được mạch nghĩa và sự tự tin, không phải tạo một buổi luyện phát âm kéo dài. Đây là nguyên tắc quan trọng của cách đọc sách cùng con ở giai đoạn trẻ mới đọc độc lập.

Tránh biến phần trò chuyện sau đọc thành bài kiểm tra hiểu bài

Cha mẹ có thể muốn biết con có hiểu không, nhưng việc yêu cầu kể lại toàn bộ câu chuyện sau mỗi buổi đọc dễ khiến trẻ đề phòng.

Một cách đọc sách cùng con tự nhiên hơn là bắt đầu bằng chia sẻ của chính người lớn: “Mẹ thích nhất đoạn con mèo quay lại tìm bạn” hoặc “Bố bất ngờ vì cái kết”. Trẻ có thể tự nối câu chuyện từ đó.

Nếu cần hỗ trợ hiểu, chỉ chọn một hoặc hai câu hỏi: “Đoạn nào con thích nhất?”, “Con có điều gì chưa hiểu không?”, “Nhân vật này thay đổi thế nào?”. UNICEF cũng khuyến nghị chọn số lượng câu hỏi phù hợp với trình độ và hứng thú thay vì hỏi quá nhiều.

Với cách đọc sách cùng con, sự chủ động trò chuyện quan trọng hơn số câu trẻ trả lời được.

Điều chỉnh cách đọc theo từng độ tuổi

Cách đọc sách cùng con với trẻ mầm non nên giàu tương tác trực quan. Cha mẹ chỉ tranh, bắt chước âm thanh, đổi giọng và để trẻ lật trang. Một câu chuyện quen thuộc có thể được đọc nhiều lần mà không cần tìm sách mới liên tục.

Ở đầu Tiểu học, cách đọc sách cùng con nên kết hợp đọc cho nghe với thay phiên. Trẻ có thể đọc phần mình đủ sức, còn cha mẹ giữ mạch truyện ở đoạn khó.

Cuối Tiểu học, trẻ đã có thể tự đọc nhiều hơn. Cha mẹ nên tăng câu hỏi về suy nghĩ, lựa chọn của nhân vật và liên hệ đời sống thay vì tập trung vào việc đọc đúng từng chữ.

Ở THCS, đọc cùng có thể chuyển thành cùng đọc một tác phẩm hoặc thỉnh thoảng trao đổi về cuốn con đang đọc. Đây là lúc người lớn cần tôn trọng gu đọc và quan điểm riêng nhiều hơn.

Với học sinh lớn, trò chuyện về sách nên giống cuộc trao đổi giữa hai người đọc. Con có quyền không thích một cuốn mà cha mẹ thích và ngược lại.

Môi trường học đường có thể nối dài những cuộc trò chuyện về sách

Những trải nghiệm đọc ở nhà có thể được mở rộng khi trẻ có cơ hội tự chọn sách và trao đổi trong môi trường học đường. Thư viện, tiết văn hóa đọc hoặc các hoạt động giới thiệu sách giúp con gặp thêm thể loại và góc nhìn mà gia đình chưa chắc có sẵn.

FPT Schools xem thư viện là một không gian hỗ trợ học sinh khám phá tri thức và hình thành văn hóa đọc. Thông tin chính thức của hệ thống cho thấy học sinh có cơ hội tiếp xúc với nhiều thể loại, từ truyện tranh, tiểu thuyết đến sách tham khảo, từ đó từng bước nhận ra sở thích cá nhân.

Tại FPT School Thanh Hóa, học sinh lớp 1 cũng được làm quen với việc lựa chọn, mượn – trả và sử dụng thư viện thông qua hoạt động trực tiếp. Những trải nghiệm này có điểm giao với cách đọc sách cùng con ở nhà: trẻ càng có quyền lựa chọn và được khuyến khích chia sẻ, việc đọc càng dễ trở thành hoạt động chủ động.

Với cách đọc sách cùng con, gia đình và nhà trường có thể bổ trợ cho nhau. Cha mẹ không cần cố thay thế vai trò của thư viện hoặc nhà trường. Điều gia đình có thể làm là tạo một không gian an toàn để con đem câu hỏi, nhân vật và điều thú vị từ sách về tiếp tục trò chuyện.

Cách đọc sách cùng con hiệu quả là để trẻ ngày càng có nhiều điều muốn nói

Cách đọc sách cùng con không được đo bằng số trang cha mẹ và trẻ hoàn thành trong một tối. Giá trị lớn hơn nằm ở việc cuốn sách có mở ra sự tò mò, ngôn ngữ và cuộc trò chuyện hay không.

Sáu cách gồm để trẻ tham gia chọn sách, quan sát hình ảnh trước khi đọc, dùng câu hỏi mở vừa đủ, thay phiên theo khả năng, kết nối câu chuyện với trải nghiệm và để trẻ dẫn dắt một phần cuộc đọc đều có chung một mục tiêu: đưa trẻ từ vị trí người nghe thụ động thành người tham gia.

UNICEF khuyến nghị cha mẹ đọc cùng, đặt câu hỏi, lắng nghe sở thích và tạo một nhịp đọc dễ chịu trong gia đình. Những nguyên tắc này cho thấy cách đọc sách cùng con không cần cầu kỳ; sự chú ý thật sự của người lớn và quyền được phản hồi của trẻ mới là phần quan trọng.

Phụ huynh quan tâm đến môi trường giáo dục khuyến khích văn hóa đọc, tự học và khám phá có thể tìm hiểu thêm tại FPT Schools. Về lâu dài, cách đọc sách cùng con phù hợp không khiến trẻ phụ thuộc vào cha mẹ để hiểu từng trang, mà giúp con dần biết tự đọc, tự đặt câu hỏi và vẫn muốn quay lại chia sẻ những điều mình vừa khám phá.