Nuôi dưỡng và phát triển giác quan của trẻ là quá trình giúp con sử dụng các giác quan để quan sát, lắng nghe, chạm, ngửi, nếm và cảm nhận cơ thể trong những trải nghiệm hằng ngày. Với trẻ nhỏ, những hoạt động tưởng như rất đơn giản như bóp miếng bọt biển, nghe tiếng mưa, phân biệt mùi trái cây hay bước qua một chiếc gối đều có thể trở thành cơ hội để con khám phá thế giới bằng nhiều kênh cảm nhận khác nhau.
Dưới góc nhìn giáo dục, nuôi dưỡng và phát triển giác quan của trẻ không cần bắt đầu bằng những bộ đồ chơi chuyên dụng hoặc bài tập phức tạp. Điều quan trọng hơn là tạo ra môi trường an toàn, đủ phong phú và cho trẻ thời gian tự quan sát, thử nghiệm, phản hồi. Cha mẹ có thể tận dụng chính đồ vật, âm thanh, thực phẩm và không gian quen thuộc trong gia đình để tạo những trải nghiệm phù hợp với độ tuổi.
Phụ huynh quan tâm đến môi trường giáo dục chú trọng học qua chơi, trải nghiệm và phát triển toàn diện có thể tìm hiểu thêm tại FPT Schools.
Nuôi dưỡng và phát triển giác quan của trẻ nên hiểu như thế nào?
Khi nói đến giác quan, cha mẹ thường nghĩ tới năm giác quan quen thuộc gồm nhìn, nghe, chạm, ngửi và nếm. Trong thực tế phát triển của trẻ, khả năng cảm nhận vị trí cơ thể, chuyển động, thăng bằng và lực cơ cũng có vai trò quan trọng trong việc con tương tác với môi trường.
Vì vậy, nuôi dưỡng và phát triển giác quan của trẻ không chỉ là cho con nhận biết màu sắc hoặc âm thanh. Trẻ còn cần cơ hội bò, chạy, trèo, giữ thăng bằng, mang đồ vật, đẩy, kéo và điều chỉnh lực khi cầm nắm. Những trải nghiệm này giúp con hiểu cơ thể mình đang ở đâu và cần vận động như thế nào trong không gian.
UNICEF nhấn mạnh rằng trẻ học rất nhiều thông qua vui chơi, khám phá và tương tác với người chăm sóc. Các hoạt động như xếp đồ vật, hát, vẽ, kể chuyện, chơi với bóng hay vật liệu trong nhà đều có thể hỗ trợ nhiều khía cạnh phát triển khi được thực hiện phù hợp với độ tuổi.
Vì sao trải nghiệm giác quan nên diễn ra qua vui chơi tự nhiên?
Trong thực tế, nuôi dưỡng và phát triển giác quan của trẻ hiệu quả nhất khi trải nghiệm gắn với hoạt động con chủ động tham gia.
Đó cũng là tinh thần phù hợp khi nuôi dưỡng và phát triển giác quan của trẻ tại nhà. Cha mẹ không cần tổ chức một “tiết học giác quan” riêng biệt. Một buổi nấu ăn, tưới cây, tắm, gấp quần áo hay đi dạo đều có thể trở thành cơ hội để con nhận biết màu, mùi, âm thanh, nhiệt độ, chất liệu và chuyển động.
7 hoạt động tại nhà giúp trẻ khám phá giác quan
Bảy hoạt động dưới đây được thiết kế theo hướng đơn giản, dễ điều chỉnh và không đòi hỏi thiết bị chuyên biệt. Cha mẹ nên chọn hoạt động phù hợp với tuổi, sở thích và mức thoải mái của con, đồng thời luôn ưu tiên an toàn.
1. Hộp khám phá chất liệu bằng tay
Một trong những cách dễ nhất để nuôi dưỡng và phát triển giác quan của trẻ là cho con tiếp xúc với những bề mặt khác nhau. Cha mẹ có thể chuẩn bị một giỏ nhỏ gồm khăn mềm, miếng bọt biển, thìa gỗ, quả bóng cao su, giấy nhăn, miếng vải cotton hoặc đồ vật gia đình an toàn.
Với trẻ nhỏ, hãy để con nhìn và chạm tự do. Người lớn có thể mô tả bằng những từ đơn giản như mềm, nhám, trơn, cứng, nhẹ hoặc nặng. Không cần yêu cầu trẻ nhớ ngay. Việc nghe những từ này lặp lại trong đúng bối cảnh giúp con dần gắn cảm giác với ngôn ngữ.
Với trẻ lớn hơn, có thể biến thành trò “đoán đồ vật”. Cho một món đồ vào túi vải để trẻ chỉ dùng tay cảm nhận rồi đoán. Sau đó, con giải thích vì sao mình nghĩ đó là vật ấy: “Con thấy nó tròn”, “Nó mềm”, “Có một cạnh cứng”.
Trong nuôi dưỡng và phát triển giác quan của trẻ, xúc giác không nên đồng nghĩa với việc bắt con chạm vào thứ con không thích. Nếu trẻ tránh một bề mặt, cha mẹ có thể đặt nó gần để quan sát, dùng dụng cụ trung gian hoặc thử lại vào dịp khác. Mục tiêu là mở rộng trải nghiệm theo tốc độ trẻ có thể chấp nhận.
Với trẻ dưới 3 tuổi, tất cả vật liệu cần đủ lớn để không trở thành nguy cơ nuốt hoặc hóc; không dùng vật sắc, dễ vỡ hoặc vật liệu không rõ độ an toàn.
2. Trò săn màu sắc và hình dạng quanh nhà
Với hoạt động thị giác, nuôi dưỡng và phát triển giác quan của trẻ nên bắt đầu từ những đặc điểm dễ nhận biết rồi tăng dần độ khó.
Thị giác không chỉ là nhìn thấy mà còn liên quan đến việc nhận ra sự giống – khác, theo dõi vật thể và chú ý tới chi tiết. Một trò đơn giản là yêu cầu trẻ tìm ba vật màu đỏ, hai vật hình tròn hoặc những đồ vật có cùng họa tiết.
Khi thực hiện nuôi dưỡng và phát triển giác quan của trẻ qua thị giác, cha mẹ nên bắt đầu từ những đặc điểm rõ ràng. Trẻ nhỏ có thể chỉ cần tìm màu; trẻ lớn hơn có thể so sánh sắc độ, kích thước, hình dạng hoặc cách sắp xếp.
Điều cần tránh là biến mọi cuộc chơi thành bài kiểm tra màu sắc. Nếu con gọi sai, hãy nhẹ nhàng nói lại tên đúng và tiếp tục. Nuôi dưỡng và phát triển giác quan của trẻ cần duy trì cảm giác khám phá thay vì áp lực phải trả lời chính xác liên tục.
3. Trò “thám tử âm thanh” trong nhà
Ở nhóm hoạt động nghe, nuôi dưỡng và phát triển giác quan của trẻ cần ưu tiên âm thanh vừa phải, dễ chịu và có nguồn phát rõ ràng.
Thính giác được sử dụng liên tục trong giao tiếp và định hướng môi trường. Cha mẹ có thể tạo trò chơi bằng cách để trẻ nhắm mắt hoặc quay lưng, sau đó tạo một âm thanh đơn giản như lắc chìa khóa, vỗ tay, gõ thìa vào cốc, vò giấy hoặc rót nước.
Trẻ đoán âm thanh đến từ đâu hoặc vật nào tạo ra nó. Với trẻ nhỏ, chỉ cần hai lựa chọn. Với trẻ lớn hơn, cha mẹ có thể dùng những âm thanh gần giống nhau để con phân biệt.
Trong nuôi dưỡng và phát triển giác quan của trẻ, âm nhạc cũng là công cụ dễ sử dụng. Cả nhà có thể vỗ tay theo nhịp, gõ tiết tấu bằng hai chiếc thìa gỗ hoặc nghe một đoạn nhạc rồi di chuyển nhanh – chậm theo tốc độ.
UNICEF gợi ý nhiều trò chơi tại nhà sử dụng âm thanh, âm nhạc, vận động và bắt chước để trẻ vừa chơi vừa học.
Cha mẹ không nên cố tạo tiếng quá lớn để “kích thích thính giác”. Âm thanh trong hoạt động nên ở mức dễ chịu và trẻ có quyền dừng nếu thấy khó chịu.
4. Khám phá mùi bằng những nguyên liệu quen thuộc
Khứu giác có thể được khám phá bằng rất nhiều nguyên liệu có sẵn trong bếp: vỏ cam, chanh, lá thơm, cà phê, vani, quế hoặc một số loại trái cây quen thuộc.
Cha mẹ có thể đặt hai hoặc ba nguyên liệu riêng biệt và cho trẻ ngửi từng loại. Hỏi con mùi nào nhẹ, mùi nào rõ hơn hoặc con thích mùi nào. Không nhất thiết trẻ phải gọi tên chính xác; mô tả cảm nhận đã là một trải nghiệm có giá trị.
Khi nuôi dưỡng và phát triển giác quan của trẻ, hoạt động về mùi nên diễn ra nhẹ nhàng. Không đưa nguyên liệu sát mũi, không dùng hóa chất gia dụng, tinh dầu đậm đặc hoặc chất có khả năng gây kích ứng chỉ để tạo nhiều mùi.
5. Khám phá vị giác trong bữa ăn hằng ngày
Trong bữa ăn, nuôi dưỡng và phát triển giác quan của trẻ có thể diễn ra tự nhiên mà không cần biến việc nếm thành một bài tập.
Bữa ăn là môi trường tự nhiên để trẻ nhận biết vị mà không cần tổ chức một trò riêng. Cha mẹ có thể giúp con chú ý tới vị ngọt, chua, mặn hoặc những khác biệt tinh tế giữa các thực phẩm quen thuộc.
Ví dụ, thử hai loại trái cây và hỏi con loại nào chua hơn. So sánh một miếng táo giòn với chuối mềm. Quan sát sự khác biệt giữa thực phẩm sống và đã nấu chín nếu cả hai đều phù hợp để ăn.
Trong nuôi dưỡng và phát triển giác quan của trẻ, vị giác luôn cần đi cùng an toàn thực phẩm. Cha mẹ phải kiểm tra dị ứng, độ tuổi phù hợp và nguy cơ hóc. Không dùng hoạt động “nếm thử” để cho trẻ tiếp xúc với thực phẩm không an toàn hoặc ép con ăn món trẻ đang phản ứng mạnh.
Điểm quan trọng là không biến hoạt động thành cuộc chiến “con phải nếm”. Một trẻ có thể bắt đầu bằng nhìn, ngửi, chạm hoặc giúp chuẩn bị món trước khi sẵn sàng đưa vào miệng.
6. Tạo đường vận động và giữ thăng bằng tại nhà
Với vận động, nuôi dưỡng và phát triển giác quan của trẻ cần đi cùng nguyên tắc an toàn và thử thách vừa sức.
Cảm nhận cơ thể và thăng bằng cũng là một phần quan trọng trong cách trẻ tương tác với môi trường. Cha mẹ có thể dùng gối, thảm, ghế thấp chắc chắn, hộp carton hoặc băng dính trên sàn để tạo một đường vận động đơn giản.
Trẻ có thể đi theo đường thẳng, bước qua gối, bò dưới bàn, chuyển một quả bóng từ điểm này sang điểm khác hoặc đứng một chân trong vài giây. Với trẻ nhỏ, hoạt động cần rất đơn giản và luôn có người lớn ở gần.
WHO khuyến nghị trẻ nhỏ có nhiều cơ hội vận động trong ngày và nhấn mạnh hoạt động thể chất có thể diễn ra thông qua chơi. Với trẻ từ 1–4 tuổi, vận động đa dạng được khuyến khích phân bố xuyên suốt ngày.
Khi nuôi dưỡng và phát triển giác quan của trẻ bằng vận động, cha mẹ không nên tạo chướng ngại vật nguy hiểm hoặc yêu cầu con thực hiện kỹ năng vượt xa khả năng. Sàn cần khô, khu vực không có cạnh sắc và vật dụng phải ổn định.
Có thể tăng thử thách bằng cách yêu cầu đi chậm hơn, mang một vật nhẹ, đi theo nhịp hoặc thay đổi hướng. Trẻ vừa vận động vừa học điều chỉnh lực, tốc độ và vị trí cơ thể.
7. Cùng con nấu ăn hoặc làm một hoạt động đa giác quan
[ẢNH] Trẻ cùng cha mẹ nhào bột, ngửi nguyên liệu và quan sát màu sắc khi nấu ănALT: Hoạt động nấu ăn hỗ trợ nuôi dưỡng và phát triển giác quan của trẻ
File:
nau-an-hoat-dong-da-giac-quan.jpg
Một trong những hoạt động đa giác quan dễ thực hiện nhất là cùng con chuẩn bị một món ăn đơn giản. Trẻ có thể nhìn màu sắc, chạm nguyên liệu, nghe âm thanh khi trộn, ngửi mùi và nếm sản phẩm cuối cùng.
Với trẻ nhỏ, hoạt động có thể đơn giản như rửa trái cây, xé rau mềm, trộn bằng thìa hoặc nhào một lượng bột nhỏ. Trẻ lớn hơn có thể đo nguyên liệu, phân loại, quan sát thay đổi trước và sau khi chế biến.
Trong nuôi dưỡng và phát triển giác quan của trẻ, hoạt động đa giác quan có ưu điểm là các cảm nhận xuất hiện trong một nhiệm vụ có ý nghĩa. Con không chỉ “sờ bột để luyện xúc giác” mà đang dùng tay để làm ra một món ăn.
Cha mẹ có thể trò chuyện: bột ban đầu khô hay ướt, mùi thay đổi thế nào, màu có khác sau khi trộn không, âm thanh khi khuấy nhanh và chậm có giống nhau không. Những câu hỏi này giúp trẻ chú ý mà không cần kiểm tra.
Nếu không thuận tiện nấu ăn, gia đình có thể thay bằng làm vườn, chơi nước, rửa rau hoặc tạo tranh bằng nhiều vật liệu. UNICEF nhấn mạnh môi trường gia đình có thể hỗ trợ trẻ thông qua những cơ hội chơi, khám phá và tương tác với người chăm sóc bằng các vật dụng phát triển phù hợp.
Bảng tóm tắt 7 hoạt động và giác quan được sử dụng
| Hoạt động | Trải nghiệm chính | Có thể mở rộng |
|---|---|---|
| Hộp chất liệu | Xúc giác, cảm nhận hình dạng | Đoán đồ vật khi không nhìn |
| Săn màu và hình | Thị giác, chú ý chi tiết | Phân loại theo màu, kích thước |
| Thám tử âm thanh | Thính giác | Đoán hướng, bắt chước tiết tấu |
| Khám phá mùi | Khứu giác | So sánh các mùi quen thuộc |
| Khám phá vị | Vị giác, kết cấu | So sánh thực phẩm quen thuộc |
| Đường vận động | Thăng bằng, cảm nhận cơ thể | Mang đồ nhẹ, đổi tốc độ |
| Nấu ăn đa giác quan | Phối hợp nhiều giác quan | Mô tả thay đổi trước – sau |
Bảng trên giúp cha mẹ nhìn nuôi dưỡng và phát triển giác quan của trẻ như những trải nghiệm tích hợp trong đời sống. Không cần mỗi ngày thực hiện đủ bảy hoạt động. Một hoặc hai trải nghiệm tự nhiên, phù hợp và được lặp lại đã có thể tạo ra nhiều cơ hội khám phá.
Điều cha mẹ cần lưu ý để hoạt động giác quan an toàn
An toàn là điều kiện nền tảng của nuôi dưỡng và phát triển giác quan của trẻ, đặc biệt với trẻ nhỏ còn có xu hướng đưa đồ vật vào miệng.
An toàn luôn đứng trước mục tiêu phát triển. Vật nhỏ, nam châm, pin cúc áo, vật sắc nhọn, chất tẩy rửa hoặc nguyên liệu có nguy cơ dị ứng không nên được đưa vào trò chơi chỉ vì có màu, mùi hoặc bề mặt thú vị.
Với trẻ nhỏ, cha mẹ cần giám sát trực tiếp. Hoạt động với nước phải luôn có người lớn bên cạnh; hoạt động ăn uống cần chú ý kích thước thức ăn và khả năng nhai nuốt.
Khi nuôi dưỡng và phát triển giác quan của trẻ, cũng không nên cho rằng “càng nhiều kích thích càng tốt”. Một không gian quá nhiều âm thanh, ánh sáng, mùi và chuyển động cùng lúc có thể khiến trẻ khó chịu hoặc mất tập trung.
Tốt hơn là giới thiệu từng trải nghiệm vừa phải, quan sát phản ứng rồi mới tăng độ phức tạp.
Không ép trẻ tiếp xúc với cảm giác con đang sợ hoặc khó chịu
Mỗi trẻ có mức độ nhạy khác nhau. Một em thích chơi cát bằng tay, trong khi em khác không thoải mái khi tay bị dính. Có trẻ thích tiếng nhạc lớn hơn, trẻ khác lại dễ giật mình.
Trong nuôi dưỡng và phát triển giác quan của trẻ, phản ứng từ chối nên được xem như thông tin. Cha mẹ có thể giảm cường độ, cho con quan sát trước hoặc cung cấp một cách tiếp xúc khác.
Ví dụ, nếu trẻ không muốn chạm bột bằng tay, con có thể dùng thìa. Nếu không thích một mùi, không cần yêu cầu ngửi lại nhiều lần. Trẻ có thể quay lại trải nghiệm khi sẵn sàng hơn.
Mục tiêu là mở rộng sự khám phá trong vùng an toàn, không phải luyện trẻ chịu đựng mọi kích thích.
Khi nào cha mẹ nên trao đổi thêm với chuyên gia?
Trong một số trường hợp, nuôi dưỡng và phát triển giác quan của trẻ tại nhà cần được đặt bên cạnh việc quan sát những khó khăn kéo dài trong sinh hoạt hằng ngày.
Sự khác biệt về sở thích giác quan giữa các trẻ là bình thường. Tuy nhiên, nếu phản ứng với âm thanh, ánh sáng, chạm, ăn uống hoặc chuyển động diễn ra rất mạnh và thường xuyên tới mức ảnh hưởng rõ tới việc ăn, ngủ, mặc quần áo, đi học hoặc tham gia sinh hoạt hằng ngày, cha mẹ nên trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia phát triển trẻ em để được đánh giá phù hợp.
Điều này không có nghĩa mọi trẻ ghét một chất liệu hoặc kén một món ăn đều có vấn đề. Cha mẹ nên nhìn mức độ, tần suất và tác động tới cuộc sống thay vì tự gắn nhãn.
Nuôi dưỡng và phát triển giác quan của trẻ tại nhà chủ yếu nhằm tạo môi trường trải nghiệm tích cực; các hoạt động vui chơi không thay thế đánh giá chuyên môn khi trẻ có khó khăn đáng kể.
Môi trường giáo dục có thể mở rộng trải nghiệm giác quan của trẻ
Ngoài gia đình, nuôi dưỡng và phát triển giác quan của trẻ còn được mở rộng qua môi trường học tập, vui chơi và tương tác với bạn bè.
Ở trường, trẻ có thêm cơ hội tương tác với vật liệu, không gian, bạn bè và các hoạt động mà gia đình khó tổ chức thường xuyên. Những trải nghiệm về nghệ thuật, vận động, thiên nhiên, âm nhạc hoặc thực hành đều có thể mở rộng cách con quan sát và cảm nhận môi trường.
FPT Schools hiện cho biết chương trình Tiền Tiểu học từ năm học 2026–2027 được thiết kế theo nguyên tắc lấy trẻ làm trung tâm, học thông qua chơi và trải nghiệm, đồng thời cân bằng giữa hoạt động có chủ đích và vui chơi phù hợp với lứa tuổi.
Định hướng này có điểm giao với nuôi dưỡng và phát triển giác quan của trẻ ở việc để con được học thông qua trải nghiệm trực tiếp thay vì chỉ tiếp nhận bằng lời.
Tuy nhiên, gia đình vẫn là môi trường trẻ tiếp xúc mỗi ngày. Cha mẹ không cần tái tạo một lớp học tại nhà; chỉ cần biết tận dụng những khoảnh khắc sinh hoạt để con được quan sát, chạm, nghe, vận động và đặt câu hỏi.
Nuôi dưỡng và phát triển giác quan của trẻ nên bắt đầu từ những trải nghiệm gần gũi
Nuôi dưỡng và phát triển giác quan của trẻ không cần những bài tập phức tạp hoặc thiết bị đắt tiền. Những trải nghiệm gần gũi như chạm nhiều chất liệu, tìm màu, nghe âm thanh, ngửi nguyên liệu, nếm thực phẩm quen thuộc, đi qua đường vận động và cùng cha mẹ nấu ăn đã có thể tạo ra nhiều cơ hội khám phá.
Bảy hoạt động trong bài đều hướng tới một nguyên tắc chung: trẻ được trực tiếp trải nghiệm, cha mẹ mô tả và phản hồi, còn mức độ thử thách được điều chỉnh theo sự sẵn sàng của con.
UNICEF nhấn mạnh rằng môi trường gia đình có cơ hội chơi, khám phá và tương tác đáp ứng từ người chăm sóc là nền tảng quan trọng cho sự phát triển của trẻ. Điều này cũng cho thấy nuôi dưỡng và phát triển giác quan của trẻ hiệu quả không nằm ở số lượng hoạt động, mà nằm ở chất lượng tương tác và sự phù hợp với trẻ.
Phụ huynh quan tâm đến môi trường giáo dục đề cao trải nghiệm, vui chơi và phát triển toàn diện có thể tìm hiểu thêm tại FPT Schools. Về lâu dài, mục tiêu của nuôi dưỡng và phát triển giác quan của trẻ không phải giúp con phản ứng thật nhanh với mọi kích thích, mà là giúp trẻ ngày càng tự tin quan sát, khám phá cơ thể và thế giới xung quanh bằng nhiều cách khác nhau.
