Nên cho trẻ đọc sách gì? 6 nhóm sách phù hợp từng giai đoạn

Nên cho trẻ đọc sách gì là câu hỏi nhiều cha mẹ quan tâm khi muốn hình thành thói quen đọc nhưng chưa biết lựa chọn nội dung nào phù hợp với độ tuổi, khả năng ngôn ngữ và mức độ tập trung của con. Một cuốn sách hấp dẫn với trẻ 4 tuổi chưa chắc còn phù hợp với học sinh lớp 5; ngược lại, sách quá nhiều chữ hoặc nội dung vượt xa trải nghiệm của trẻ có thể khiến con nhanh nản dù chủ đề rất bổ ích.

Dưới góc nhìn giáo dục, lựa chọn nên cho trẻ đọc sách gì không nên dựa chỉ vào danh sách “sách hay” hoặc mong muốn của người lớn. Cha mẹ cần quan sát con đang ở giai đoạn nào của quá trình đọc, thích chủ đề gì, có thể duy trì chú ý trong bao lâu và đang cần được đọc cùng hay đã đủ khả năng đọc độc lập. Khi sách vừa sức và có liên hệ với sở thích, trẻ dễ xem đọc sách là một hoạt động thú vị thay vì một nhiệm vụ.

Phụ huynh quan tâm đến môi trường giáo dục chú trọng phát triển thói quen học tập và văn hóa đọc có thể tìm hiểu thêm tại FPT Schools.

Chọn nên cho trẻ đọc sách gì cần bắt đầu từ độ tuổi hay sở thích?

Độ tuổi là một điểm tham khảo quan trọng, nhưng không nên là tiêu chí duy nhất. Hai trẻ cùng 8 tuổi có thể có khả năng đọc rất khác nhau: một trẻ thích truyện dài nhiều chương, trong khi một trẻ khác vẫn phù hợp hơn với truyện ngắn có tranh minh họa.

UNICEF khuyến nghị cha mẹ chú ý tới sở thích của trẻ khi lựa chọn sách. Nếu con đặc biệt quan tâm đến khủng long, động vật, không gian hay một chủ đề nào đó, việc tìm sách xoay quanh mối quan tâm này có thể giúp trẻ nhìn thấy sách như công cụ để khám phá điều mình yêu thích. UNICEF cũng lưu ý truyện tranh và graphic novel vẫn là cơ hội đọc có giá trị, không cần vội coi đó là dạng đọc “kém hơn” sách chữ.

Vì vậy, khi xác định nên cho trẻ đọc sách gì, cha mẹ nên kết hợp ba yếu tố: độ tuổi phát triển, khả năng đọc hiện tại và hứng thú cá nhân. Một cuốn sách phù hợp là cuốn con có thể tiếp cận mà không quá dễ, không quá khó và có lý do để muốn mở ra.

Có thể cho trẻ làm quen với sách trước khi biết đọc

Trẻ không cần biết chữ mới có thể bắt đầu với sách. Ở những năm đầu, con học thông qua việc nghe người lớn đọc, nhìn tranh, lật trang và trò chuyện về nhân vật hoặc sự vật trong sách.

UNICEF cho biết việc đọc và trò chuyện quanh sách từ sớm giúp trẻ kết nối âm thanh, hình ảnh và ngôn ngữ. Vì vậy, khi cân nhắc nên cho trẻ đọc sách gì, cha mẹ nên chú ý trải nghiệm đọc phù hợp với giai đoạn chứ không chỉ khả năng nhận mặt chữ.

6 nhóm sách phù hợp theo từng giai đoạn phát triển

Sáu nhóm dưới đây là cách phân chia thực hành để cha mẹ dễ lựa chọn nên cho trẻ đọc sách gì theo từng giai đoạn. Đây không phải ranh giới cứng theo tuổi. Nếu khả năng đọc hoặc sở thích của con khác mức trung bình, phụ huynh hoàn toàn có thể dịch chuyển sang nhóm trước hoặc sau.

1. Giai đoạn 0–3 tuổi: sách tranh, sách bìa cứng và nội dung lặp lại

Ở những năm đầu đời, câu hỏi nên cho trẻ đọc sách gì nên được trả lời bằng những cuốn sách có cấu trúc đơn giản, hình ảnh rõ, ít chữ và dễ tương tác. Trẻ chưa cần theo dõi một cốt truyện phức tạp; con đang học cách nhận ra đồ vật, âm thanh, hành động và mối liên hệ giữa lời nói với hình ảnh.

Sách bìa cứng thường phù hợp vì trẻ có thể tự cầm và lật trang dễ hơn. Những cuốn có hình con vật, đồ vật quen thuộc, màu sắc, bộ phận cơ thể, phương tiện hoặc hoạt động hằng ngày giúp cha mẹ có nhiều cơ hội chỉ – gọi tên – hỏi – đáp.

Nội dung có vần điệu, câu lặp hoặc âm thanh cũng thường hấp dẫn. Người lớn có thể thay đổi giọng kể, tạo tiếng kêu của con vật hoặc dừng lại để trẻ đoán từ tiếp theo. UNICEF cho biết trẻ nhỏ thích nghe lại những cuốn quen thuộc và có thể ghi nhớ những cụm từ lặp lại từ sách yêu thích.

Ở giai đoạn này, nên cho trẻ đọc sách gì không quan trọng bằng cách cha mẹ đọc cùng. Một cuốn sách chỉ có vài trang vẫn có thể được đọc nhiều lần nếu mỗi lần trẻ được chỉ tranh, gọi tên, bắt chước âm thanh hoặc nghe cha mẹ kể thêm.

Khi xác định nên cho trẻ đọc sách gì ở giai đoạn này, cha mẹ không cần ép trẻ ngồi yên quá lâu. Chỉ vài phút đọc cùng nhưng được lặp lại đều đặn có thể phù hợp hơn một buổi đọc dài khiến con mất hứng.

2. Giai đoạn 3–5 tuổi: truyện tranh ngắn, truyện kể đời thường và sách khám phá

Ở tuổi mầm non, trẻ bắt đầu theo dõi được một câu chuyện đơn giản có mở đầu, diễn biến và kết thúc. Vì vậy, khi cân nhắc nên cho trẻ đọc sách gì, cha mẹ có thể chuyển từ sách nhận biết đơn lẻ sang truyện tranh ngắn có nhân vật và tình huống gần gũi.

Những chủ đề như đi học, chơi với bạn, chia sẻ đồ chơi, sợ bóng tối, đi khám, có em bé hoặc tự làm một việc mới thường dễ kết nối với trải nghiệm của trẻ. Sách lúc này vừa tạo niềm vui vừa giúp con gọi tên cảm xúc và hiểu các tình huống xã hội quen thuộc.

UNICEF ghi nhận ở giai đoạn 3–5 tuổi, trẻ có thể nhận ra một số chữ quen thuộc, biết cầm sách đúng cách, nhận biết vần và học được nhiều điều từ những cuốn sách được người lớn đọc thành tiếng.

Với nên cho trẻ đọc sách gì ở độ tuổi này, cha mẹ nên ưu tiên sách có tranh đủ hấp dẫn để trẻ tự “đọc” câu chuyện bằng hình ảnh ngay cả khi chưa biết chữ. Việc chọn nên cho trẻ đọc sách gì cũng nên dựa vào chủ đề con đang tò mò.

3. Giai đoạn 6–8 tuổi: sách đọc đầu đời, truyện ngắn và kiến thức trực quan

Khi trẻ bắt đầu đọc độc lập, một lỗi thường gặp là cha mẹ chuyển quá nhanh sang những cuốn nhiều chữ vì cho rằng “đã biết đọc thì phải đọc sách chữ”. Điều này có thể khiến đọc sách trở thành một bài kiểm tra khả năng.

Trong giai đoạn đầu Tiểu học, nên cho trẻ đọc sách gì nên dựa trên khả năng giải mã chữ và mức hiểu nội dung. Truyện ngắn chia thành đoạn, chữ đủ lớn, câu tương đối rõ và vẫn có tranh minh họa thường phù hợp hơn sách quá dày.

Sách kiến thức trực quan cũng rất phù hợp: cơ thể người, động vật, vũ trụ, máy móc, thiên nhiên hoặc các thí nghiệm đơn giản. Nếu trẻ tò mò về một chủ đề, kiến thức thật có thể tạo động lực đọc mạnh không kém truyện.

UNICEF khuyến nghị cha mẹ và trẻ có thể đọc luân phiên khi con mới tập đọc: bắt đầu bằng nhận diện chữ, từ, sau đó tới câu, trang và dần tiến tới chương. Cách này giúp trẻ xây sự tự tin thay vì phải tự xử lý toàn bộ cuốn sách ngay từ đầu.

Vì vậy, câu trả lời cho nên cho trẻ đọc sách gì ở 6–8 tuổi không phải “càng nhiều chữ càng tốt”. Khi chọn nên cho trẻ đọc sách gì, cha mẹ nên ưu tiên cảm giác vừa sức và khả năng con muốn đọc tiếp. Sách vừa sức nhưng khiến con muốn đọc tiếp sẽ có giá trị hơn một cuốn được đánh giá cao nhưng trẻ chỉ đọc vì bị yêu cầu.

4. Giai đoạn 9–11 tuổi: truyện dài, sách khoa học – khám phá và truyện tranh có chiều sâu

Từ khoảng cuối Tiểu học, nhiều trẻ đã có khả năng theo dõi cốt truyện dài hơn, nhớ quan hệ giữa các nhân vật và đọc độc lập trong thời gian lâu hơn. Đây là lúc danh mục nên cho trẻ đọc sách gì có thể mở rộng đáng kể.

Trẻ có thể tiếp cận truyện phiêu lưu, giả tưởng, trinh thám nhẹ, truyện về tình bạn, gia đình hoặc những câu chuyện có nhân vật phải đưa ra lựa chọn và chịu trách nhiệm. Nội dung bắt đầu có thể phức tạp hơn nhưng vẫn nên phù hợp với khả năng cảm xúc của con.

Nếu con thích truyện tranh, cha mẹ không cần vội yêu cầu bỏ để chuyển sang “sách nghiêm túc”. Truyện tranh và graphic novel có thể có cốt truyện, từ vựng và chủ đề rất phong phú. UNICEF cũng khuyến nghị phụ huynh chú ý tới sở thích của con và coi truyện tranh như một cơ hội đọc, thay vì gây áp lực chuyển sang thể loại trẻ chưa sẵn sàng.

Khi xác định nên cho trẻ đọc sách gì ở 9–11 tuổi, điều quan trọng là bắt đầu tăng quyền lựa chọn. Ở giai đoạn này, nên cho trẻ đọc sách gì cũng cần mở rộng theo sở thích cá nhân thay vì chỉ theo danh mục người lớn chọn. Cha mẹ có thể giới thiệu vài cuốn phù hợp nhưng để con quyết định cuốn muốn đọc trước.

5. Giai đoạn 12–14 tuổi: tiểu thuyết tuổi mới lớn, sách khoa học – xã hội và kỹ năng thực tế

Bước vào THCS, khả năng đọc của trẻ không chỉ tăng về số lượng chữ mà còn chuyển sang nhu cầu hiểu bản thân và thế giới xung quanh. Bạn bè, cảm xúc, thay đổi tuổi dậy thì, sự khác biệt và những câu hỏi về giá trị cá nhân bắt đầu có vị trí lớn hơn.

Ở giai đoạn này, nên cho trẻ đọc sách gì có thể bao gồm tiểu thuyết tuổi mới lớn, truyện về tình bạn, gia đình, hành trình trưởng thành hoặc những nhân vật phải đối diện với lựa chọn khó. Sách phù hợp có thể giúp trẻ nhìn một tình huống từ góc độ của người khác mà không cần cha mẹ biến mỗi cuốn thành một bài giảng đạo đức.

Nhóm phi hư cấu cũng nên được mở rộng. Trẻ có thể đọc sách khoa học phổ thông, công nghệ, môi trường, tâm lý lứa tuổi, kỹ năng học tập, quản lý thời gian hoặc các chủ đề xã hội ở mức phù hợp.

Với nên cho trẻ đọc sách gì ở THCS, phụ huynh nên tăng đối thoại thay vì kiểm soát toàn bộ lựa chọn. Nếu con chọn một cuốn cha mẹ chưa biết, có thể tìm hiểu nội dung, đọc giới thiệu hoặc cùng trao đổi sau khi con đọc thay vì bác bỏ ngay vì tên sách hoặc thể loại.

Đây cũng là giai đoạn trẻ có thể bắt đầu hình thành gu đọc rõ ràng. Vì vậy, nên cho trẻ đọc sách gì ở THCS cần dành nhiều chỗ hơn cho lựa chọn của chính con. Một học sinh thích khoa học viễn tưởng và một học sinh thích sách về động vật có thể xây hai con đường đọc hoàn toàn khác nhau mà vẫn có giá trị.

6. Giai đoạn 15–18 tuổi: văn học, phi hư cấu chuyên sâu, tiểu sử và sách định hướng

Ở THPT, câu hỏi nên cho trẻ đọc sách gì nên chuyển dần thành “con muốn đọc gì và vì sao?”. Học sinh đã đủ lớn để xây lựa chọn cá nhân, trong khi cha mẹ giữ vai trò gợi mở, trao đổi và hỗ trợ tiếp cận nguồn sách đáng tin cậy.

Nhóm văn học có thể mở rộng sang tiểu thuyết dài, truyện ngắn, tác phẩm kinh điển phù hợp, văn học Việt Nam và thế giới. Điều quan trọng không phải trẻ phải đọc đủ một danh mục “kinh điển”, mà là dần nâng khả năng theo dõi cấu trúc, phân tích nhân vật và suy nghĩ về những vấn đề phức tạp.

Nhóm phi hư cấu có thể đi sâu hơn vào khoa học, kinh tế, công nghệ, môi trường, nghệ thuật, tâm lý, truyền thông hoặc những lĩnh vực con quan tâm. Nếu học sinh đang tìm hiểu ngành nghề, sách nhập môn và câu chuyện nghề nghiệp có thể giúp con hình dung tốt hơn về một lĩnh vực trước khi quyết định đầu tư sâu.

Tiểu sử và hồi ký được chọn lọc cũng có thể phù hợp vì học sinh có cơ hội nhìn vào một hành trình thật: thành công, thất bại, bối cảnh và lựa chọn. Tuy nhiên, cha mẹ nên tránh biến việc đọc tiểu sử thành áp lực phải “học theo người thành công”.

Ở độ tuổi này, nên cho trẻ đọc sách gì không nên đồng nghĩa với cha mẹ kiểm duyệt mọi lựa chọn. Câu hỏi nên cho trẻ đọc sách gì nên dần chuyển thành việc cùng con đánh giá chất lượng và độ phù hợp của nguồn đọc. Thay vào đó, hãy giúp con học cách đánh giá tác giả, nguồn thông tin, mục đích của cuốn sách và phân biệt giữa trải nghiệm cá nhân với bằng chứng đáng tin cậy.

Bảng tóm tắt 6 nhóm sách theo từng giai đoạn

Bảng này giúp cha mẹ trả lời nhanh nên cho trẻ đọc sách gì, nhưng không nên dùng như giới hạn bắt buộc. Trong thực tế, nên cho trẻ đọc sách gì còn phụ thuộc vào tốc độ đọc và mức trưởng thành cảm xúc của từng trẻ. Nếu trẻ 10 tuổi vẫn yêu thích sách tranh chất lượng cao, không có lý do phải cấm chỉ vì “đã lớn”. Ngược lại, trẻ đọc tốt có thể thử sách ở nhóm cao hơn nếu nội dung phù hợp về cảm xúc và chủ đề.

Sách có nhiều tranh có làm trẻ “lười đọc chữ” không?

Không nên mặc định như vậy. Tranh có thể hỗ trợ trẻ hiểu bối cảnh, cảm xúc và trình tự câu chuyện; với trẻ mới đọc, hình ảnh còn giúp giảm áp lực khi phải xử lý quá nhiều chữ cùng lúc.

UNICEF cũng khuyến nghị cha mẹ không nên lo lắng nếu con hiện tại chủ yếu đọc truyện tranh; điều quan trọng là trẻ đang đọc và có thể mở rộng dần sang những dạng tài liệu khác mà không cần gây áp lực. Vì thế, khi cân nhắc nên cho trẻ đọc sách gì, chất lượng nội dung và mức độ phù hợp quan trọng hơn tỷ lệ chữ so với hình.

Nếu trẻ không thích đọc sách, nên bắt đầu từ đâu?

Nếu con luôn từ chối, cha mẹ không nên bắt đầu bằng một danh sách dài những cuốn “phải đọc”. Hãy tìm điểm giao giữa sách và sở thích hiện tại.

Nếu trẻ thích bóng đá, có thể bắt đầu từ truyện tranh thể thao, tiểu sử cầu thủ dành cho thiếu nhi hoặc sách kiến thức về bóng đá. Nếu con thích Minecraft, robot hoặc động vật, hãy tìm nội dung đọc xoay quanh chủ đề đó.

Khi lựa chọn nên cho trẻ đọc sách gì, độ dài cũng cần được giảm nếu con chưa có sức đọc. Với trẻ đang mất hứng thú, nên cho trẻ đọc sách gì trước hết cần trả lời được câu hỏi: cuốn nào đủ gần với sở thích để con muốn mở ra? Một bài ngắn, truyện tranh hoặc chương ngắn vẫn là khởi đầu hợp lý.

Cha mẹ cũng nên làm mẫu. UNICEF lưu ý trẻ nhìn thấy người lớn đọc thường xuyên sẽ dễ nhận đọc sách như một hoạt động tự nhiên và thú vị hơn.

Không nên biến mỗi lần con đọc xong thành bài kiểm tra “kể lại xem nào”. Thỉnh thoảng chỉ cần hỏi phần nào con thích nhất hoặc nhân vật nào khiến con thấy thú vị.

Cách xây thói quen đọc mà không cần ép mỗi ngày

Một thói quen đọc không nhất thiết bắt đầu bằng mục tiêu 30–60 phút. UNICEF gợi ý chỉ 10–15 phút đọc sách mỗi ngày cũng có thể là một cách để khơi gợi sự tò mò của trẻ, đặc biệt khi hoạt động đó diễn ra đều đặn và dễ chịu.

Cha mẹ có thể chọn một mốc quen thuộc như trước giờ ngủ, sau bữa tối hoặc sáng cuối tuần. Với trẻ nhỏ, cha mẹ đọc cùng. Với trẻ đã đọc độc lập, cả gia đình có thể có một khoảng yên tĩnh để mỗi người đọc thứ mình thích.

Sau khi xác định nên cho trẻ đọc sách gì, bước tiếp theo là làm cho sách dễ tiếp cận. Một kệ nhỏ trong tầm với đôi khi hữu ích hơn một tủ sách lớn nhưng trẻ không tự lấy được.

Thư viện cũng là môi trường tốt để trẻ được lựa chọn thay vì chỉ nhận sách người lớn mua sẵn.

Môi trường học đường góp phần hình thành văn hóa đọc

Môi trường học đường có thể giúp sách trở thành một phần tự nhiên trong đời sống của trẻ. Khi thư viện không chỉ là nơi cất sách mà là nơi học sinh được tự chọn, mượn, đọc và trao đổi, con có thêm cơ hội xây sở thích đọc của mình.

Một hoạt động tại FPT School Thanh Hóa cho học sinh lớp 1 làm quen với văn hóa đọc thông qua việc tìm hiểu cách sử dụng thư viện, lựa chọn và mượn sách. Những trải nghiệm này có điểm giao với câu hỏi nên cho trẻ đọc sách gì: trẻ không chỉ cần được đưa một cuốn sách phù hợp mà còn cần học cách tự lựa chọn.

Phụ huynh có thể áp dụng tinh thần tương tự ở nhà bằng cách cho con tham gia chọn sách, đến thư viện hoặc hiệu sách và tự quyết định một phần danh sách đọc.

Nên cho trẻ đọc sách gì để việc đọc trở thành thói quen lâu dài?

Nên cho trẻ đọc sách gì không có một danh sách cố định áp dụng cho mọi gia đình. Sách phù hợp cần thay đổi theo tuổi, khả năng đọc, mức trưởng thành cảm xúc và đặc biệt là sở thích của chính trẻ.

Sáu nhóm có thể dùng như một khung tham khảo: 0–3 tuổi ưu tiên sách tranh và nội dung lặp; 3–5 tuổi mở rộng sang truyện ngắn và sách khám phá; 6–8 tuổi bắt đầu sách đọc độc lập; 9–11 tuổi tăng truyện dài và kiến thức; 12–14 tuổi mở rộng sang văn học tuổi mới lớn, khoa học – xã hội; 15–18 tuổi có thể tiếp cận văn học và phi hư cấu chuyên sâu hơn.

UNICEF nhấn mạnh rằng điều quan trọng là trẻ đang đọc và được khuyến khích dựa trên sở thích của mình, thay vì bị ép phải chuyển ngay sang một thể loại mà người lớn cho rằng “tốt hơn”. Đây cũng là nguyên tắc quan trọng khi cha mẹ quyết định nên cho trẻ đọc sách gì.

Phụ huynh quan tâm đến môi trường giáo dục chú trọng thói quen học tập, khả năng tự khám phá và văn hóa đọc có thể tìm hiểu thêm tại FPT Schools. Về lâu dài, mục tiêu không phải giúp con hoàn thành thật nhiều đầu sách, mà để trẻ biết tự chọn một cuốn phù hợp, muốn mở sách và xem việc đọc như một phần tự nhiên trong đời sống của mình.