Giáo dục STEM ở tiểu học đang trở thành một trong những nội dung được phụ huynh quan tâm nhiều nhất khi chọn môi trường học tập cho con những năm đầu cấp. Nhiều cha mẹ chia sẻ với chúng tôi rằng họ nghe rất nhiều về STEM, thấy con mang về nhà những mô hình bằng bìa cứng, ống hút, chai nhựa… nhưng vẫn băn khoăn: liệu đó là học thật hay chỉ là hoạt động cho vui? Bài viết dưới đây, dưới góc nhìn của những người làm giáo dục tại FPT Schools, sẽ giúp cha mẹ hiểu đúng bản chất, lợi ích, các hình thức triển khai và cách trẻ thực sự học qua trải nghiệm.
Giáo dục STEM ở tiểu học là gì?
STEM là cách viết ghép chữ đầu của bốn lĩnh vực: Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật và Toán học. Theo đó, giáo dục STEM ở tiểu học là phương thức dạy học tích hợp, trong đó học sinh vận dụng kiến thức và kỹ năng của nhiều môn học để giải quyết một vấn đề gắn với thực tiễn đời sống. Thay vì học rời rạc từng công thức, trẻ được đặt vào một tình huống cụ thể như “làm sao để chậu cây trên bậu cửa sổ không bị khô khi cả nhà đi xa hai ngày?” và phải tự tìm cách giải quyết.
Điểm cần làm rõ là giáo dục STEM ở tiểu học không phải một môn học mới xuất hiện trong thời khóa biểu, cũng không đồng nghĩa với việc trẻ phải học lập trình hay chế tạo rô-bốt. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Công văn số 909/BGDĐT-GDTH ngày 08/3/2023 hướng dẫn tổ chức hoạt động giáo dục STEM ở cấp tiểu học, trong đó khẳng định STEM được thực hiện thông qua các môn học và hoạt động giáo dục sẵn có của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, đặc biệt là Toán, Tự nhiên và Xã hội, Khoa học, Tin học và Công nghệ, Hoạt động trải nghiệm, Mĩ thuật.
Nói cách khác, STEM là cách tổ chức việc học chứ không phải một khối kiến thức tăng thêm. Cùng một mục tiêu về đo độ dài trong môn Toán, giáo viên có thể cho trẻ đo bằng thước trên phiếu bài tập, hoặc yêu cầu nhóm trẻ đo và cắt vật liệu để dựng một mô hình nhà chống ngập. Cách thứ hai chính là tinh thần của giáo dục STEM ở tiểu học.
Phân biệt STEM với STEAM và STEM Robotics
Nhiều phụ huynh dễ nhầm lẫn giữa các khái niệm. Bảng dưới đây giúp cha mẹ hình dung nhanh:
| Khái niệm | Đặc điểm | Biểu hiện ở tiểu học |
|---|---|---|
| STEM | Tích hợp Khoa học – Công nghệ – Kỹ thuật – Toán để giải quyết vấn đề thực tiễn | Thiết kế cầu giấy, hệ thống tưới cây tự động đơn giản, mô hình lọc nước |
| STEAM | Bổ sung yếu tố Nghệ thuật vào STEM, coi trọng thẩm mỹ và sáng tạo | Sản phẩm được trang trí, kể câu chuyện, trình bày bằng tranh vẽ |
| STEM Robotics | Một nhánh hẹp, tập trung lắp ghép và điều khiển rô-bốt | Thường tổ chức dưới dạng câu lạc bộ, không bắt buộc với mọi học sinh |
Vì sao giáo dục STEM ở tiểu học lại quan trọng với trẻ 6 đến 11 tuổi?
Giai đoạn 6 đến 11 tuổi là thời điểm trẻ chuyển từ tư duy trực quan sang tư duy logic cụ thể. Đặc điểm nổi bật của lứa tuổi này là trẻ hiểu bằng tay và bằng mắt trước khi hiểu bằng lời. Một khái niệm trừu tượng như “không khí có trọng lượng” sẽ rất khó nắm bắt nếu chỉ đọc trong sách, nhưng trở nên rõ ràng khi trẻ tự thổi bóng và cân thử.
Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 đã tạo dư địa rất thuận lợi cho giáo dục STEM ở tiểu học. Hoạt động trải nghiệm được quy định 105 tiết mỗi năm học ở tất cả các lớp từ 1 đến 5, tương đương 3 tiết mỗi tuần. Môn Tin học và Công nghệ trở thành môn học bắt buộc từ lớp 3 với thời lượng 70 tiết mỗi năm. Đây chính là những khoảng thời gian mà nhà trường có thể tổ chức hoạt động STEM tiểu học một cách bài bản, không phải cắt bớt chương trình hay tăng tải cho học sinh.
Một lý do nữa mang tính dài hạn: các kỹ năng mà STEM rèn luyện là những năng lực bền vững. Báo cáo Future of Jobs của Diễn đàn Kinh tế Thế giới nhiều năm liền xếp tư duy phân tích, tư duy sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề phức tạp vào nhóm năng lực quan trọng nhất của người lao động. Những năng lực này không thể luyện trong vài tháng ôn thi, mà cần được gieo từ những năm tiểu học thông qua trải nghiệm thật.
Bảy lợi ích thực tế của giáo dục STEM ở tiểu học
Từ quan sát thực tế trên lớp, chúng tôi nhận thấy STEM cho học sinh tiểu học tạo ra những thay đổi khá rõ ở bảy phương diện dưới đây.
Thứ nhất, trẻ hiểu kiến thức sâu và nhớ lâu hơn. Khi tự tay đo, cắt, dán rồi thấy mô hình sụp xuống vì tính sai tỉ lệ, bài học về đo lường in vào trí nhớ theo cách mà mười bài tập trên giấy khó làm được.
Thứ hai, năng lực giải quyết vấn đề được rèn luyện thường xuyên. Mỗi bài học STEM đều bắt đầu bằng một câu hỏi mở, không có sẵn đáp án trong sách. Trẻ buộc phải suy nghĩ, thử, sai và sửa.
Thứ ba, trẻ học được cách làm việc nhóm. Một nhóm bốn em phải phân công ai đo, ai cắt, ai ghi chép, ai trình bày. Đây là bối cảnh tự nhiên để trẻ tập lắng nghe, thương lượng và tôn trọng ý kiến khác biệt.
Thứ tư, khả năng diễn đạt tiến bộ. Phần trình bày sản phẩm cuối giờ giúp trẻ tập nói trước tập thể, giải thích lý do lựa chọn của mình bằng lập luận thay vì cảm tính.
Thứ năm, trẻ hình thành thái độ tích cực với thất bại. Trong STEM, một mô hình đổ không phải là điểm kém mà là dữ liệu để cải tiến. Đây là nền tảng quan trọng cho sức khỏe tinh thần của trẻ, giúp con bớt sợ sai và bớt áp lực phải hoàn hảo ngay lần đầu.
Thứ sáu, hứng thú học tập tăng lên. Nhiều học sinh trước đó không thích môn Toán lại rất say sưa khi phải tính toán để chế tạo được chiếc xe chạy xa nhất.
Thứ bảy, trẻ kết nối được kiến thức với đời sống. Sau bài học về lọc nước, có em về nhà nhắc bố mẹ vệ sinh bình lọc. Đó là lúc ứng dụng STEM trong tiểu học thực sự phát huy giá trị.
Gợi ý cho cha mẹ: thay vì hỏi con “hôm nay được mấy điểm”, hãy thử hỏi “hôm nay con gặp khó ở chỗ nào và con đã sửa thế nào”. Câu hỏi này khuyến khích đúng những năng lực mà giáo dục STEM ở tiểu học hướng tới.
Ba hình thức triển khai giáo dục STEM ở tiểu học theo hướng dẫn của Bộ Giáo dục và Đào tạo
Theo Công văn 909/BGDĐT-GDTH, giáo dục STEM ở tiểu học được tổ chức qua ba hình thức chính. Việc hiểu rõ ba hình thức này giúp phụ huynh biết con mình đang được học ở mức độ nào.
| Hình thức | Bản chất | Thời điểm tổ chức | Đối tượng |
|---|---|---|---|
| Bài học STEM | Tiết học chính khóa, bám sát yêu cầu cần đạt của môn học, tổ chức theo tiến trình khám phá khoa học hoặc thiết kế kỹ thuật | Trong giờ học các môn Toán, Khoa học, Tin học và Công nghệ, Tự nhiên và Xã hội | Toàn bộ học sinh |
| Hoạt động trải nghiệm STEM | Câu lạc bộ, ngày hội STEM, chuyên đề, tham quan cơ sở sản xuất hoặc trường đại học | Ngoài giờ chính khóa hoặc trong Hoạt động trải nghiệm | Học sinh có nhu cầu, sở thích |
| Làm quen với nghiên cứu khoa học, kỹ thuật | Thực hiện các đề tài, dự án nhỏ, hướng tới sản phẩm giải quyết vấn đề gần gũi | Theo kế hoạch của nhà trường | Học sinh có năng lực và hứng thú nổi trội |
Trong ba hình thức trên, bài học STEM tiểu học là xương sống vì nó đến được với tất cả học sinh và gắn trực tiếp với chương trình. Hai hình thức còn lại có vai trò mở rộng, tạo sân chơi và phát hiện học sinh có thiên hướng đặc biệt. Một nhà trường triển khai tốt thường có đủ cả ba, chứ không chỉ tổ chức một ngày hội rồi coi như đã làm STEM.
Gợi ý hoạt động STEM tiểu học theo từng khối lớp
Nhiều cha mẹ hỏi liệu có thể làm STEM ở nhà không. Câu trả lời là hoàn toàn được, miễn là chọn đúng mức độ khó theo lứa tuổi. Dưới đây là một số hoạt động STEM tiểu học đã được nhiều giáo viên áp dụng hiệu quả.
| Khối lớp | Hoạt động gợi ý | Năng lực hướng tới |
|---|---|---|
| Lớp 1 – 2 | Phân loại rác trong nhà; gieo hạt đậu và theo dõi bằng hình vẽ; xây tháp cao nhất bằng cốc giấy | Quan sát, so sánh, đếm, mô tả bằng lời |
| Lớp 3 | Làm cân thăng bằng bằng móc áo; chế tạo thuyền chở được nhiều viên bi nhất; đo bóng nắng theo giờ | Đo lường, dự đoán, ghi số liệu đơn giản |
| Lớp 4 | Lọc nước bằng sỏi, cát, bông; làm mạch điện thắp sáng đèn nhỏ; thiết kế mô hình nhà chống nóng | Thiết kế, thử nghiệm, lập bảng kết quả |
| Lớp 5 | Hệ thống tưới cây nhỏ giọt từ chai nhựa; xe chạy bằng bóng bay; lập trình khối lệnh cho nhân vật chuyển động | Tối ưu giải pháp, tính toán tỉ lệ, tư duy thuật toán |
Điều quan trọng khi làm STEM cho học sinh tiểu học tại nhà không nằm ở dụng cụ đắt tiền. Một hộp bìa, ít ống hút, dây chun và chiếc thước kẻ là đủ. Cha mẹ hãy giữ vai trò người đặt câu hỏi thay vì người làm hộ: “Con nghĩ vì sao thuyền bị chìm?”, “Nếu dán thêm ở đây thì có gì thay đổi?”. Mỗi tuần một hoạt động nhỏ khoảng 30 phút đã tạo được thói quen tư duy tốt cho con.
Cha mẹ đồng hành cùng con trong giáo dục STEM ở tiểu học
Trong quá trình tư vấn, chúng tôi thường gặp ba tình huống khiến hiệu quả của giáo dục STEM ở tiểu học giảm đi đáng kể, dù nhà trường đã tổ chức rất tốt.
Tình huống thứ nhất là làm thay con. Vì mong sản phẩm đẹp, nhiều phụ huynh tự tay cắt dán, thậm chí mua sẵn mô hình. Trẻ mang đến lớp một sản phẩm hoàn hảo nhưng không học được gì. Hãy nhớ rằng giáo viên đánh giá quá trình tư duy, không thi tay nghề của cha mẹ.
Tình huống thứ hai là nóng lòng thấy kết quả. Năng lực giải quyết vấn đề không hiện ra sau một học kỳ. Điều cha mẹ nên quan sát là những dấu hiệu nhỏ: con bắt đầu hỏi “vì sao”, con chịu thử lại khi thất bại, con biết diễn đạt suy nghĩ rõ ràng hơn.
Tình huống thứ ba là so sánh con với bạn. Trong một nhóm, có em mạnh về vẽ thiết kế, em khác giỏi thao tác, em khác lại nói trước lớp rất tốt. Việc nhận diện và trân trọng điểm mạnh riêng của con quan trọng hơn nhiều so với việc con có phải nhóm trưởng hay không.
Bên cạnh phương pháp giáo dục STEM, những nội dung khác cũng rất cần được cha mẹ quan tâm song hành, đặc biệt là việc rèn kỹ năng sống cho trẻ tiểu học và việc chuẩn bị tâm thế khi con bước vào giai đoạn Tâm sinh lý tuổi dậy thì ở cuối cấp một. Sự phát triển toàn diện của một đứa trẻ luôn cần cả năng lực tư duy và nền tảng cảm xúc vững vàng.
Gợi ý hành động cụ thể: hãy dành 10 phút mỗi tối cuối tuần để con kể lại một hoạt động STEM ở trường và cùng con thử làm lại phiên bản đơn giản tại nhà. Sự quan tâm đều đặn ấy có giá trị hơn nhiều bộ dụng cụ đắt tiền.
Giáo dục STEM ở tiểu học tại FPT Schools và thông tin tuyển sinh
Là hệ thống phổ thông liên cấp từ lớp 1 đến lớp 12, FPT Schools xác định việc học gắn với trải nghiệm thực tế là một trong những nét đặc trưng trong tổ chức dạy học ở khối tiểu học. Học sinh được khuyến khích đặt câu hỏi, thử nghiệm và trình bày ý tưởng của mình, đồng thời được rèn kỹ năng sống và kỹ năng làm việc nhóm thông qua các hoạt động học tập hằng ngày. Với chúng tôi, mục tiêu của giáo dục STEM ở tiểu học không phải tạo ra những sản phẩm để trưng bày, mà là giúp mỗi đứa trẻ tự tin nói rằng “con nghĩ có thể làm theo cách này”.
Nếu cha mẹ muốn tìm hiểu kỹ hơn về chương trình học, cách tổ chức hoạt động STEM tiểu học, môi trường lớp học và lộ trình đồng hành cùng con từ lớp 1 đến lớp 12, hãy ghé thăm FPT Schools để cập nhật thông tin tuyển sinh mới nhất, đặt câu hỏi trực tiếp cho thầy cô hoặc đăng ký một buổi tham quan trường cùng con. Chúng tôi luôn sẵn sàng lắng nghe và đồng hành cùng con trên chặng đường học tập phía trước.
