Cận thị học đường và 7 thói quen cha mẹ nên cùng con điều chỉnh mỗi ngày

Cận thị học đường là một trong những vấn đề sức khỏe được phụ huynh nhắc đến nhiều nhất trong mỗi buổi họp đầu năm, bên cạnh chiều cao, cân nặng và sức khỏe tinh thần của con. Chỉ sau một kỳ nghỉ hè, không ít gia đình phát hiện con phải nheo mắt khi đọc bảng, ngồi sát màn hình hơn trước, hoặc than đau đầu vào buổi tối.

Điều đáng lưu tâm là phần lớn các yếu tố dẫn tới cận thị học đường lại nằm trong những thói quen rất nhỏ, lặp lại mỗi ngày, và hoàn toàn có thể điều chỉnh nếu cha mẹ đồng hành cùng con một cách kiên nhẫn. Hãy cùng chuyên gia từ FPT School tìm hiểu về cận thị học đường và 7 thói quen cha mẹ nên cùng con điều chỉnh mỗi ngày

Cận thị học đường đang gia tăng nhanh như thế nào

Theo số liệu được Bệnh viện Mắt Trung ương và Bộ Y tế công bố trong các chiến dịch phòng chống mù lòa những năm gần đây, Việt Nam có khoảng 3 triệu trẻ em trong độ tuổi 0 đến 15 mắc tật khúc xạ cần được chỉnh kính, trong đó khoảng hai phần ba là cận thị. Tỷ lệ tật khúc xạ ở học sinh dao động từ 15% đến 40% tùy khu vực, và ở các đô thị lớn như Hà Nội hay TP.HCM, tỷ lệ này ở học sinh trung học có nơi vượt mốc 50%.

Trên phạm vi toàn cầu, nghiên cứu của Holden và cộng sự công bố trên tạp chí Ophthalmology (2016) dự báo đến năm 2050 sẽ có gần một nửa dân số thế giới bị cận thị, trong đó gần 10% cận thị nặng. Xu hướng này gắn chặt với thời gian học tập trong không gian kín tăng lên và thời gian vận động ngoài trời giảm đi — đúng hai đặc điểm đang diễn ra với học sinh Việt Nam. Nói cách khác, cận thị học đường không còn là chuyện của riêng gia đình nào, mà là một xu hướng cần được nhìn nhận nghiêm túc từ sớm.

Một điểm cha mẹ nên biết: độ cận ở trẻ thường tiến triển nhanh nhất trong giai đoạn 8 đến 15 tuổi, khi trục nhãn cầu vẫn đang phát triển. Trung bình mỗi năm độ cận có thể tăng thêm 0,5 đến 1 diop nếu không kiểm soát tốt điều kiện học tập và sinh hoạt. Chính vì vậy, những năm tiểu học và đầu trung học cơ sở là “cửa sổ vàng” để can thiệp bằng thói quen.

Vì sao cận thị học đường xuất hiện ngày càng sớm

Cận thị hình thành khi trục nhãn cầu dài hơn bình thường, khiến ảnh của vật hội tụ trước võng mạc thay vì đúng trên võng mạc. Yếu tố di truyền có vai trò rõ rệt: nếu cả cha và mẹ đều cận thị, nguy cơ của con cao hơn đáng kể. Tuy nhiên, di truyền không giải thích được tốc độ gia tăng nhanh trong vài thập niên qua. Các yếu tố môi trường và hành vi mới là phần cha mẹ có thể tác động.

Nhóm nguyên nhân phổ biến nhất dẫn tới cận thị học đường gồm: thời gian nhìn gần liên tục quá dài (đọc sách, viết bài, dùng điện thoại, máy tính) khiến mắt phải điều tiết căng thẳng kéo dài; ánh sáng học tập không đủ hoặc chói loá; khoảng cách nhìn quá gần; bàn ghế không phù hợp chiều cao làm trẻ gập người xuống mặt bàn; và đặc biệt là thiếu thời gian hoạt động ngoài trời.

Về yếu tố cuối, nghiên cứu can thiệp nổi tiếng của He và cộng sự tại Quảng Châu (công bố trên JAMA, 2015) cho thấy chỉ cần bổ sung thêm 40 phút hoạt động ngoài trời mỗi ngày trong ba năm, tỷ lệ học sinh mới mắc cận thị giảm khoảng 23% so với nhóm đối chứng. Cơ chế được cho là do ánh sáng tự nhiên cường độ cao kích thích võng mạc tiết dopamine, giúp hạn chế sự dài ra của trục nhãn cầu. Đây là một trong những căn cứ khoa học rõ ràng nhất để cha mẹ mạnh dạn “trả lại” cho con thời gian ra sân.

Dấu hiệu nhận biết sớm cận thị học đường tại nhà

Trẻ nhỏ thường không tự mô tả được rằng mình “nhìn mờ”, vì con mặc định thế giới vẫn luôn như vậy. Vì thế, cha mẹ cần quan sát hành vi hơn là chờ con nói. Những biểu hiện dưới đây thường xuất hiện trước khi trẻ được chẩn đoán chính thức.

• Nheo mắt, nghiêng đầu hoặc nhắm một bên mắt khi nhìn xa, khi xem tivi.
• Tiến sát màn hình, sách vở, khoảng cách đọc rút xuống dưới 25 cm.
• Thường xuyên nói không thấy chữ trên bảng, xin đổi lên bàn đầu, chép bài thiếu.
• Đau đầu, mỏi mắt, chảy nước mắt hoặc rất buồn ngủ sau 30 đến 45 phút học.
• Hay dụi mắt, chớp mắt liên tục, đỏ mắt vào buổi tối.
• Kết quả học tập giảm đột ngột ở các môn cần nhìn bảng nhiều mà không rõ lý do.

Khi thấy từ hai dấu hiệu trở lên kéo dài trên hai tuần, gia đình nên cho con khám khúc xạ tại cơ sở chuyên khoa mắt, có nhỏ thuốc liệt điều tiết để loại trừ tình trạng cận thị giả do co quắp điều tiết. Việc phát hiện đúng bản chất sẽ quyết định hướng xử lý phù hợp, tránh đeo kính không cần thiết hoặc bỏ sót cận thị học đường thật sự.

7 thói quen cha mẹ nên cùng con điều chỉnh mỗi ngày

Điểm mấu chốt là cụm từ “cùng con”. Trẻ rất khó duy trì một quy tắc nếu người lớn trong nhà không thực hiện cùng. Bảy thói quen dưới đây được sắp xếp theo mức độ dễ bắt đầu, gia đình có thể áp dụng lần lượt mỗi tuần một mục thay vì thay đổi tất cả cùng lúc.

1. Áp dụng quy tắc 20-20-20 cho mọi hoạt động nhìn gần

Cứ sau 20 phút nhìn gần, cho mắt nghỉ 20 giây bằng cách nhìn ra xa khoảng 20 feet, tương đương 6 mét. Đây là khuyến nghị được Viện Nhãn khoa Hoa Kỳ (AAO) đưa ra và rất dễ áp dụng tại nhà. Cha mẹ có thể đặt hẹn giờ trên loa thông minh, hoặc dán một sticker màu ở cửa sổ để con nhìn ra mỗi lần nghỉ. Với học sinh tiểu học, chu kỳ nghỉ nên rút ngắn còn 15 phút một lần.

2. Giữ đúng khoảng cách và tư thế ngồi học

Khoảng cách mắt tới sách vở nên duy trì 30 đến 35 cm với học sinh tiểu học và 35 đến 40 cm với học sinh lớn hơn. Một cách đo nhanh là quy tắc Harmon: khoảng cách từ khuỷu tay đến đốt giữa ngón trỏ của chính trẻ. Lưng thẳng, hai bàn chân đặt phẳng trên sàn, mặt bàn cao ngang khuỷu tay khi ngồi. Bàn ghế “lớn nhanh không kịp con” là nguyên nhân âm thầm khiến trẻ gập người và làm cận thị học đường tiến triển nhanh hơn.

3. Bảo đảm ánh sáng học tập đủ và không chói

Không gian học cần độ chiếu sáng khoảng 300 đến 500 lux trên mặt bàn theo tiêu chuẩn chiếu sáng học đường. Nguyên tắc thực hành đơn giản: bật cả đèn trần lẫn đèn bàn, đèn bàn đặt phía đối diện tay viết để không tạo bóng đổ lên vở, ánh sáng vàng trung tính, không đặt màn hình đối diện cửa sổ gây phản chiếu. Tuyệt đối tránh để trẻ đọc sách hoặc dùng điện thoại trong phòng tối trước khi ngủ, vì độ tương phản quá lớn làm mắt điều tiết rất căng.

4. Dành ít nhất 2 giờ ngoài trời mỗi ngày

Đây là thói quen có bằng chứng khoa học mạnh nhất trong phòng ngừa cận thị học đường. Các hướng dẫn quốc tế khuyến nghị trẻ nên có tối thiểu 2 giờ ở ngoài trời mỗi ngày, không nhất thiết phải chơi thể thao cường độ cao — đi bộ tới trường, chơi ở sân, chăm cây, ăn sáng ngoài ban công đều được tính. Gia đình có thể chia thành các “lát mỏng”: 20 phút buổi sáng, 40 phút sau giờ tan học, 60 phút cuối tuần. Nhớ cho con đội mũ rộng vành khi nắng gắt.

5. Quản lý thời gian và cách sử dụng thiết bị điện tử

Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị trẻ 5 đến 17 tuổi nên hạn chế thời gian sử dụng màn hình giải trí, lý tưởng dưới 2 giờ mỗi ngày. Thay vì cấm đoán, cha mẹ nên đặt ba nguyên tắc dễ nhớ: ưu tiên màn hình lớn hơn màn hình nhỏ (tivi tốt hơn máy tính, máy tính tốt hơn điện thoại), khoảng cách tối thiểu bằng ba lần đường chéo màn hình với tivi, và không dùng thiết bị trong 60 phút trước giờ đi ngủ. Việc thống nhất “khung giờ không màn hình” cho cả gia đình, kể cả cha mẹ, sẽ giúp con hợp tác dễ hơn nhiều so với việc chỉ áp đặt lên trẻ.

6. Ngủ đủ giấc và ăn uống cân bằng

Giấc ngủ là thời gian mắt phục hồi sau một ngày điều tiết liên tục. Học sinh tiểu học cần 9 đến 12 giờ ngủ mỗi ngày, học sinh trung học cần 8 đến 10 giờ theo khuyến nghị của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ. Về dinh dưỡng, cần bổ sung thực phẩm giàu vitamin A (cà rốt, bí đỏ, gan, rau lá xanh đậm), vitamin C, kẽm, lutein và omega-3 từ cá béo. Không có thực phẩm nào “chữa” được cận thị, nhưng chế độ ăn cân bằng giúp võng mạc và bề mặt nhãn cầu khỏe mạnh hơn.

7. Khám mắt định kỳ và tuân thủ chỉ định của bác sĩ

Thông tư liên tịch 13/2016/TTLT-BYT-BGDĐT quy định học sinh được kiểm tra sức khỏe định kỳ ít nhất một lần mỗi năm học, bao gồm sàng lọc thị lực. Tuy nhiên, với trẻ đã có kính hoặc có cha mẹ cận thị, khoảng cách khám nên rút xuống 6 tháng một lần. Kính sai độ, đeo kính cũ suốt hai ba năm, hoặc bỏ kính vì “sợ phụ thuộc” đều là những tình huống khiến mắt phải điều tiết bù trừ và làm cận thị học đường nặng thêm.

Bảng theo dõi 7 thói quen phòng cận thị học đường

Cha mẹ có thể in bảng dưới đây, dán ở góc học tập và cùng con tự đánh giá vào cuối mỗi ngày. Việc trẻ tự tích vào bảng sẽ tạo cảm giác làm chủ, thay vì cảm giác bị kiểm soát.

Những quan niệm chưa đúng về cận thị học đường

Trong quá trình trao đổi với phụ huynh, các thầy cô và nhân viên y tế trường học thường gặp một số quan niệm cần được làm rõ, bởi chúng ảnh hưởng trực tiếp tới cách gia đình xử lý tình trạng cận thị học đường của con.

Quan niệm thứ nhất là “đeo kính sẽ làm mắt phụ thuộc và cận nặng hơn”. Thực tế, kính chỉ là dụng cụ điều chỉnh đường đi của tia sáng, không làm thay đổi cấu trúc nhãn cầu. Ngược lại, để mắt nhìn mờ kéo dài buộc trẻ phải nheo và tiến sát vật, làm điều tiết căng hơn. Quan niệm thứ hai là “cận nhẹ thì không cần kính”. Điều này chỉ đúng khi độ cận rất thấp và bác sĩ đánh giá chưa ảnh hưởng học tập; quyết định nên thuộc về chuyên gia nhãn khoa sau khi đo khúc xạ đầy đủ.

Quan niệm thứ ba là tin vào các phương pháp “tự khỏi cận thị” như bài tập đảo mắt, máy massage mắt hay thực phẩm bổ sung được quảng cáo quá mức. Cho đến nay, các can thiệp có bằng chứng để làm chậm tiến triển cận thị ở trẻ gồm tăng thời gian ngoài trời, kính áp tròng cứng chỉnh hình giác mạc Ortho-K, tròng kính kiểm soát tiến triển và thuốc nhỏ atropine nồng độ thấp — tất cả đều phải do bác sĩ chuyên khoa chỉ định và theo dõi. Cuối cùng, nhiều gia đình cho rằng cận thị học đường chỉ là chuyện đeo kính. Trên thực tế, cận thị nặng trên 6 diop làm tăng nguy cơ bong võng mạc, thoái hóa võng mạc và glôcôm về sau, nên việc kiểm soát tốc độ tăng độ trong tuổi học đường có ý nghĩa lâu dài.

Nhà trường và gia đình cùng chia sẻ trách nhiệm

Một học sinh dành khoảng tám giờ mỗi ngày ở trường, vì vậy môi trường lớp học đóng vai trò song song với gia đình trong phòng ngừa cận thị học đường. Những yếu tố cần được bảo đảm gồm: bàn ghế đúng kích cỡ theo nhóm chiều cao, độ chiếu sáng lớp học đạt chuẩn, bảng chống lóa, cỡ chữ trên bảng và trên tài liệu trình chiếu đủ lớn, sơ đồ chỗ ngồi được luân chuyển định kỳ, và giờ ra chơi thực sự diễn ra ngoài sân thay vì trong lớp.

Ở FPT Schools, các giờ học được thiết kế xen kẽ với hoạt động vận động, giờ ra chơi ngoài trời, tiết thể chất và câu lạc bộ thể thao, giúp học sinh có nhiều khoảng thời gian rời màn hình và nhìn xa trong ngày. Bên cạnh đó, các nội dung kỹ năng sống và chăm sóc sức khỏe được lồng ghép để học sinh hiểu vì sao mình cần bảo vệ đôi mắt, thay vì chỉ làm theo lời nhắc của người lớn. Khi trẻ hiểu lý do, thói quen mới có cơ hội duy trì lâu dài.

Ở phía gia đình, việc trao đổi thường xuyên với giáo viên chủ nhiệm là kênh thông tin rất giá trị. Thầy cô là người phát hiện sớm nhất các biểu hiện như con chép bài thiếu, xin đổi chỗ, hay nheo mắt khi nhìn bảng — những tín hiệu mà ở nhà cha mẹ khó nhận ra.

Câu hỏi phụ huynh thường hỏi về cận thị học đường

Con tôi bị cận thị học đường, độ cận có thể giảm lại không?

Với cận thị thật, độ cận không tự giảm, vì trục nhãn cầu đã dài ra và không ngắn lại. Mục tiêu điều trị là kiểm soát tốc độ tăng độ, giữ ở mức dưới khoảng 0,5 diop mỗi năm nếu có thể. Riêng trường hợp cận thị giả do co quắp điều tiết, thị lực có thể cải thiện sau khi mắt được nghỉ ngơi và dùng thuốc theo chỉ định.

Bao lâu nên cho con khám mắt một lần?

Trẻ chưa có tật khúc xạ nên kiểm tra thị lực ít nhất một lần mỗi năm học theo quy định về y tế trường học. Trẻ đã cận, có tiền sử gia đình cận thị hoặc độ tăng nhanh nên khám mỗi 6 tháng, hoặc theo lịch riêng do bác sĩ chỉ định.

Đèn chống cận và kính chống ánh sáng xanh có phòng được cận thị học đường không?

Đèn học tốt giúp bảo đảm điều kiện chiếu sáng, nhưng không có sản phẩm nào “chống cận”. Với kính lọc ánh sáng xanh, các tổng quan nghiên cứu hiện nay chưa chứng minh được hiệu quả trong việc ngăn ngừa cận thị hay giảm mỏi mắt do dùng máy tính. Điều quan trọng vẫn là thời gian nghỉ mắt, khoảng cách nhìn và thời lượng ngoài trời.

Trẻ mấy tuổi có thể dùng Ortho-K hoặc thuốc nhỏ atropine nồng độ thấp?

Các phương pháp này thường được cân nhắc cho trẻ từ khoảng 6 đến 8 tuổi trở lên khi độ cận tiến triển nhanh, và bắt buộc phải được bác sĩ chuyên khoa mắt thăm khám, chỉ định cũng như theo dõi định kỳ. Phụ huynh không nên tự mua thuốc nhỏ mắt hay kính áp tròng theo lời giới thiệu trên mạng.

Học trực tuyến nhiều có làm cận thị học đường nặng thêm không?

Thời gian nhìn gần liên tục là yếu tố nguy cơ, nên các đợt học trực tuyến kéo dài có thể góp phần làm độ cận tăng nhanh hơn. Nếu con phải học qua màn hình, hãy ưu tiên màn hình lớn đặt cách mắt 50 đến 70 cm, đặt ngang hoặc thấp hơn tầm mắt một chút, kết hợp nghỉ 5 phút sau mỗi 30 phút và bù thêm thời gian ngoài trời trong ngày.

Có nên cho con ngồi bàn đầu khi đã bị cận?

Ngồi gần bảng giúp con nhìn rõ hơn nhưng không thay thế được việc chỉnh kính đúng độ. Cách hợp lý là con đeo kính phù hợp, đồng thời được luân chuyển chỗ ngồi để không phải nhìn nghiêng lệch một bên trong thời gian dài.

Đồng hành cùng con từ những thói quen nhỏ mỗi ngày

Phòng ngừa và kiểm soát cận thị học đường không đòi hỏi những thay đổi lớn lao, mà đòi hỏi sự đều đặn: một khoảng nghỉ mắt sau mỗi 20 phút, một chiếc đèn bàn đặt đúng phía, một buổi chiều ra sân thay vì ngồi trước màn hình, một lịch khám mắt được ghi nhớ. Khi cha mẹ thực hiện cùng con thay vì chỉ nhắc nhở, những điều nhỏ ấy sẽ dần trở thành nếp sống của cả gia đình và theo con suốt hành trình học tập.

Nếu quý phụ huynh mong muốn con được học tập trong môi trường chú trọng cả kết quả học thuật lẫn sức khỏe thể chất, sức khỏe tinh thần và kỹ năng sống, có thể tìm hiểu thêm về chương trình giáo dục liên cấp từ lớp 1 đến lớp 12, hoạt động thể thao, câu lạc bộ và thông tin tuyển sinh tại FPT Schools. Đội ngũ tuyển sinh và các thầy cô luôn sẵn sàng lắng nghe, trao đổi cùng gia đình để tìm ra lộ trình phù hợp nhất cho con.