Giữa thời đại của những cú lướt nhanh và nội dung ngắn, thư viện tại FPT School Thanh Hóa vẫn âm thầm giữ một nhịp đi khác, chậm hơn, sâu hơn và giàu tính nuôi dưỡng hơn. Với cô Tào Thị Thanh Mai, thư viện không chỉ là nơi lưu trữ tri thức, mà còn là không gian nơi học sinh học cách hiểu mình, hiểu người và kết nối với thế giới bằng chiều sâu.
Đặc biệt, đề tài “AI trong Thư viện – Kiến tạo đọc sâu và văn hóa đọc bền vững” do cô triển khai đã được vinh danh là một trong 12 đề tài xuất sắc tại AI Educamp 2025–2026 cấp khối FSchools. Sự ghi nhận ấy không chỉ dành cho một sáng kiến ứng dụng công nghệ, mà còn cho hành trình bền bỉ đi tìm lời giải cho một câu hỏi lớn: làm thế nào để nuôi dưỡng văn hóa đọc trong thời đại số?
Giữ một nhịp đọc khác giữa thời đại lướt nhanh
Với nhiều người, thư viện đơn giản là nơi để đọc. Nhưng với cô Tào Thị Thanh Mai, thư viện là một không gian học tập mở, nơi học sinh không chỉ tiếp nhận tri thức, mà từng bước hình thành năng lực tự học, tư duy độc lập và khả năng suy ngẫm. “Thư viện không chỉ là nơi lưu trữ sách, mà là một không gian nuôi dưỡng”, cô chia sẻ.
Giữa những trang sách, học sinh không chỉ học kiến thức, mà còn tìm thấy sự đồng cảm, được lắng nghe và được thấu hiểu. Từ đó, việc đọc không còn dừng lại ở tri thức, mà trở thành hành trình giúp các em biết yêu thương, biết chia sẻ và cảm nhận cuộc sống một cách sâu sắc hơn.
Nhưng chính trong không gian tưởng như tĩnh lặng ấy, một thách thức lớn đang dần hiện rõ. Trong một thế giới nơi học sinh quen với video ngắn, thông tin được tiếp nhận bằng những cú chạm và những lần lướt màn hình liên tục, việc dành thời gian cho một cuốn sách dày hay một văn bản dài trở thành thử thách không nhỏ.
“Khó khăn lớn nhất không phải là thiếu sách, mà là sự thay đổi trong cách học sinh tiếp nhận thông tin”, cô chia sẻ. Khi mọi thứ đều diễn ra rất nhanh, khả năng tập trung và thói quen suy ngẫm sâu cũng dễ bị thu hẹp. Học sinh có thể tiếp cận nhiều thông tin hơn bao giờ hết, nhưng chiều sâu của việc học và cảm nhận đôi khi lại bị bỏ lại phía sau.
Vì vậy, đọc sâu hôm nay cần được nuôi dưỡng một cách có chủ đích. Thư viện không chỉ tạo cơ hội để học sinh đọc nhiều hơn, mà còn giúp các em có những khoảng lặng để suy ngẫm, kết nối với bản thân và thấu hiểu người khác. Đó cũng chính là ý nghĩa của việc học sâu sắc để yêu thương
Và từ chính trăn trở ấy, ý tưởng về đề tài “AI trong Thư viện – Kiến tạo đọc sâu và văn hóa đọc bền vững” bắt đầu hình thành. Không phải để chạy theo công nghệ, mà để tìm cách đưa học sinh trở lại với những trải nghiệm đọc có chiều sâu.
Để AI làm việc, để con người kết nối
Xuất phát từ thực tế công việc, cô Mai nhận ra rằng càng dành nhiều thời gian cho các công việc xử lý tài liệu, thống kê hay quản lý dữ liệu, cô càng có ít cơ hội hơn để kết nối trực tiếp với học sinh. Đó cũng là lúc cô bắt đầu tìm đến AI.
“AI được dùng để giải phóng những công việc lặp lại, để thư viện trở về đúng vai trò kết nối”, cô chia sẻ.
Từ suy nghĩ đó, một mô hình vận hành mới được xây dựng với ba hướng triển khai chính: tự động hóa xử lý tài liệu, cá nhân hóa trải nghiệm đọc và sáng tạo nội dung truyền thông để đưa sách đến gần học sinh hơn.
AI hỗ trợ phân loại sách, tóm tắt nội dung, gán từ khóa. AI giúp phân tích dữ liệu mượn – trả để gợi ý những đầu sách phù hợp với sở thích và nhu cầu của từng học sinh. AI cũng trở thành công cụ hỗ trợ thư viện kể những câu chuyện về sách theo cách gần gũi hơn với thế hệ trẻ.
Tuy nhiên, điều khiến cô tâm đắc nhất không nằm ở khả năng xử lý dữ liệu. Ban đầu, cô từng lo ngại AI có thể khiến học sinh phụ thuộc vào câu trả lời có sẵn và trở nên lười đọc hơn. Nhưng thực tế triển khai lại mang đến một góc nhìn khác.
“Khi AI chỉ đưa ra đáp án, học sinh sẽ dựa dẫm. Nhưng khi AI đặt câu hỏi và gợi mở, nó lại kích hoạt tư duy”, cô cho biết. Từ đó, AI không còn là công cụ thay thế việc đọc, mà trở thành người dẫn đường. Nó giúp cán bộ thư viện định hướng học sinh tìm đúng cuốn sách, đúng thời điểm và đúng nhu cầu của mình.
Những thay đổi cũng bắt đầu từ những điều rất nhỏ. Có những học sinh trước đây hiếm khi mượn sách về nhà, chỉ ghé thư viện đọc vài trang rồi rời đi vội vã. Nhưng khi được gợi ý đúng nhóm sách phù hợp với sở thích, các em dần chủ động tìm đọc, mượn sách thường xuyên hơn và hình thành thói quen đọc mỗi ngày.
“Không phải ép học sinh đọc, mà là kết nối đúng nhu cầu”, cô chia sẻ. Từ những thay đổi nhỏ ấy, một sự chuyển biến lớn hơn dần xuất hiện. Trong năm học 2025–2026, số lượt mượn trả của bạn đọc tại thư viện tăng gần 4 lần so với năm học 2024-2025. Nhưng với cô Mai, giá trị lớn nhất không nằm ở những con số.
Điều đáng quý hơn là học sinh tìm đến việc đọc một cách tự nhiên. Các em bắt đầu chủ động lựa chọn sách, tìm kiếm tri thức và đi tìm lời giải cho những câu hỏi của chính mình.
Điều công nghệ không thể thay thế
Sau tất cả những thay đổi trong cách vận hành thư viện, điều cô Mai nhắc đến nhiều nhất vẫn không phải là AI. “Cốt lõi không phải là công nghệ, mà là sự thấu hiểu người học”, cô khẳng định.
Theo cô, công nghệ có thể giúp mọi việc nhanh hơn, hiệu quả hơn, nhưng không thể thay thế khả năng lắng nghe, quan sát và đồng hành cùng học sinh. AI có thể phân tích dữ liệu để đưa ra những gợi ý phù hợp. Nhưng chỉ con người mới có thể nhận ra một học sinh đang mất hứng thú với việc đọc, đang cần được khích lệ hay đang đi tìm một cuốn sách để giải đáp những băn khoăn của riêng mình.
Bởi cuối cùng, giá trị của thư viện không phải là có nhiều sách hơn hay ứng dụng nhiều công nghệ hơn, mà là ở khả năng giúp mỗi học sinh tìm thấy niềm vui học tập, hình thành năng lực tự học và nuôi dưỡng tình yêu với sách. Chỉ khi kết nối đúng nhu cầu, đúng thời điểm, việc đọc sách mới trở thành một một thói quen tự nhiên, bền vững và thực sự có ý nghĩa.
Khi đó, thư viện không chỉ là nơi có sách. Đó là nơi những hạt giống của tri thức, sự thấu cảm và khát vọng trưởng thành được gieo mỗi ngày. Để từ những trang sách, học sinh không chỉ học cách hiểu thế giới, mà còn học cách hiểu mình, hiểu người khác và học sâu sắc hơn để yêu thương.
